Wij zijn kinderen van onze tijd,
Ik klop op de deur van een steen.
Niets is veranderd.
Het stormde op het Schouwburgplein. In Rotterdam, waar ze nog steeds niet weten hoe ze de verwoesting van de twintigste eeuw te boven moeten komen. In het theater ging de documentaire van John Albert Jansen in première, “Einde en begin - een ontmoeting met Wislawa Szymborska”. Twee gesprekken met de bijna 88-jarige Nobelprijswinnares, beelden van haar stad Kraków en het Galicische land. En natuurlijk haar gedichten, die in hun schijnbare eenvoud soms vrolijk, maar vaak ook zo bitter ernstig reflecteren op alle verwoesting. “Wij zoeken een antwoord op de vraag hoe dit alles heeft kunnen gebeuren. Ook met onszelf”, zegt de beroemde Poolse filmregisseur Andrzej Wajda in de film. “We hadden heel iemand anders willen zijn.” FILM
"Daarna zakte de stad weer weg in vergetelheid. Maar niet voor lang, dat staat vast. Er is namelijk geen ontkomen aan voor Lviv als speelstad voor het EK-voetbal dat in Polen en Oekraine wordt gehouden. De wereld zal - na de eerdere kennismakingen met de sprookjessteden Praag en Krakau - de schoonheid van Lviv ontdekken, omarmen en nooit meer loslaten."
Het verkeer in Lviv is – zoals in de meeste miljoenensteden – nogal ontoegankelijk voor blinden. Ik zag hem lopen, met zijn stok en zijn hoedje, aan de overkant van de Doroshenka. Langsrazende hummers, tingelende trams, massa’s mensen op de stoep. Deze vrouw greep hem bij de arm, fluisterde hem in zijn oor dat zij hem naar zijn bestemming zou brengen. Ze liepen ongeveer zes minuten samen op, alsof ze bij elkaar hoorden. Aan het begin zwegen ze beleefd, toen vroeg de vrouw hem iets, en al snel ontspon zich een levendig gesprek. Ik kon niet verstaan waar het over ging, maar ik zag dat beiden tevreden waren toen zij hem afleverde - bij zijn binnenplaats, zijn voordeur, zijn thuis.
De metamorfose die zich in Lviv in luttele jaren afspeelde, was van gigantische omvang. In 1939, toen de stad als gevolg van afspraken tussen nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie bij de Oekraïense Sovjetrepubliek werd gevoegd, was Lviv Joodser dan ooit, omdat veel joden uit het door de Duitsers bezette Polen er naartoe waren gevlucht. Na de Shoah was de stad ineens Poolser dan ooit in haar geschiedenis: er waren immers geen Joden meer over. En vlak daarop was de stad helemaal Oekraïens en waren ook alle Polen weg. En dat allemaal in de loop van zeven jaar: een demografische ontwikkeling die nog nooit had plaatsgevonden. (uit: Jan Paul Hinrichs, Lemberg – Lwów – Lviv)/foto: ´Zo is het leven´(1944) uit: Het boek van de Lwówse humor
“Meneer, wat doet het met een mens, als je een goede studie hebt gevolgd – maar achter de lopende band staat in Duitsland? Mijn dochter is verpleegkundige, maar werkt in een kinderdagverblijf. Dat is onder haar niveau, meneer. En dat geldt voor alle Polen. Dat doodt de moraal. Dáárom zorgen we niet meer voor elkaar in dit land. Vergeet die verhalen over economische groei, meneer. Dat is propaganda. Wij Polen doen het rotwerk, en als ze ons niet meer nodig hebben dumpen ze ons. En dát, meneer, dat is de tragedie van het Poolse volk.” Toen ik afscheid nam, duwde ze me beslist haar boek uit Lwów in handen. “Als herinnering aan onze ontmoeting”, lachte ze en fietste weg.
Księga humoru lwowskiego – Het boek van de Lwówse humor. Stomtoevallig zat ze daar, op het bankje in het park van Legnica. Haar ouders kwamen uit Lviv (Lwów in het Pools). Zij werden zoals alle Polen van de stad na 1945 gedeporteerd naar het verre westen – het Duitse Silezië dat plotseling Pools werd. Ze kent de verhalen over Lemberg, maar zelf kan ze onmogelijk nog een kijkje gaan nemen. Dit boek draagt ze bij zich, want het maakt haar altijd aan het lachen. Ze toonde me de theaterteksten en spotprenten van beroemde Poolse Lembergers. Het is haar soort humor en het wekt de verdwenen wereld tot leven. “Humor is van levensbelang. Humor is belangrijker dan de mooiste muziek of de prachtigste schilderkunst”.
Legnica (Liegnitz), Silezië. Polen werd door de overwinnaars van de Tweede Wereldoorlog naar het westen geschoven. Dus werden hier de Duitsers verjaagd, en de Polen uit het uiterste oosten – omgeving Lemberg – kwamen hier terecht. Nu wonen er veel werkloze Polen in Legnica, maar de Pruisische rijkdom straalt je nog tegemoet. Protserige villa’s en koopmanshuizen, ooit bewoond door rijke mijnbaronnen. Het koperwerk langs de balkons, uitbundige ornamenten, binnen geraffineerd houtsnijwerk en tegelschilderingen in de trappenhuizen. En de eerste vrouw die ik op straat tegenkwam, had dus inderdaad… haar wortels in Lemberg. Morgen haar verhaal.
Het zweet breekt me uit als ik de naam hoor. De Horodotska Straat is een ware helletocht voor auto en passagier. Grote kinderkoppen liggen schots en scheef en wekken niet de indruk als plaveisel te dienen. Marshrutka’s zigzaggen langs de gaten. Tramrails liggen soms vijftien centimeter hoger dan de weg. Er is file, smog, hitte, gesmolten stoepranden. M’n band ging er al eens lek, ik zag auto’s op elkaar knallen, ooit viel er een dronkenlap dwars voor me op de straat... De inwoners van Lviv zijn allang gewend aan de helletocht; vandaag maande een taxichauffeur me tot stoppen. Laconiek vroeg hij wat m'n auto waard was. “Steeds minder!” brulde ik hem toe - en hotstebotste verder.
Wachtrijen, loketten, gunstverlening en de Homo Sovieticus. Daar is iets mee in Oekraïne. Intellectueel Myroslav weet nog goed dat hij voor het eerst een visumaanvraag deed. Hij reisde ervoor naar hoofdstad Kyiv. “Telkens moest ik mezelf inprenten dat ik recht had op een visum. En dat ik tijdens het wachten gewoon een biertje mocht bestellen. Ik was immers een vrij mens.” Afgelopen jaar boycotte hij de Schengenlanden, toen hij hoorde over de slechte behandeling van de wachtenden. Open grenzen met Europa is volgens hem de belangrijke voorwaarde voor verdere verspreiding van mensenrechten en democratie, oostwaarts. Nu houden we het voor onszelf.
In de wachtrij naar Europa gebeuren dingen die het daglicht niet verdragen. Er zijn mannetjes die je valse papieren beloven, voor weinig. Andere mannetjes dirigeren je naar voren: voor veel geld - zij spelen onder een hoedje met corrupte Europese ambtenaren binnen het consulaat. Overdag eet je op straat. 's Nachts slaap je op een kartonnetje. Lichtpuntje: de behandeling binnen het consulaat is verbeterd. En er komt een internetsysteem, waardoor de rijen zullen verdampen. De wachtenden vrezen echter dat het systeem vast zal lopen, net als vorig jaar. Waardoor een visum krijgen voor Europa alleen maar moeilijker wordt.
Het Poolse consulaat in Lviv. Deze mensen wachten op ons. Tenminste, totdat wij ze toelaten. Zij willen werken in Europa. Ze staan hier met soms wel duizend man te wachten – vaak dagenlang, soms ook ’s nachts. Een intellectueel die ik afgelopen jaar interviewde beschreef hoe mensen tot voor kort op het consulaat hun professie moesten ‘bewijzen’. Schrijvers moesten hun boek meenemen, zangers moesten aantonen dat ze een professionele stem hebben, kinderen moesten dansen om te laten zien dat ze echt leden zijn van een dansgroep. Hij vond dat vernederend en mensonterend. Hoe is het nu? Ik ga morgen eens poolshoogte nemen in de rij.
De grote overwinnaar van de Tweede Wereldoorlog is Joseph Stalin. Dus eiste hij de buit op in Yalta. Polen werd rücksichtslos naar het westen geschoven, ten koste van Duitsland en ten faveure van de Sovjet-Unie. Dit is de oude grens tussen Polen en de Sovjet-Unie - het station van Pidvolochys'k in de voormalige Sovjetstaat Oekraïne. Van een grenspost is weinig te bespeuren, hoewel het station opvallend groot is. De mentale grens is nog wel heel scherp waar te nemen: ten westen van deze plek zijn de mensen katholiek en stemmen ze voornamelijk op Oekraïense nationalisten. Ten oosten is men oosters-orthodox en heeft de meer 'Moskou-georiënteerde' partij het voor het zeggen.
Men vertelde me dat geen enkele Oekraïner Bruno Schulz zou kennen in het hedendaagse Drohobycz. Hij was immers een Poolse schrijver/tekenaar, uit de tijd dat de plaats nog bij Polen hoorde… Maar toen ik zijn naam uitsprak in de plaatselijke boekhandel kwam de hele stad tot leven. Een student leidde me naar zijn huis en de achtertuin – het decor van zijn meesterwerken. Vervolgens werd ik door een literatuur-fanate naar een museumkamer gedirigeerd waar een zeer originele verzameling prenten en manuscripten te zien is. Men spreekt met eerbied over de artiest – en om de twee jaar is er een week lang een Schulz-festival. Daar komen alle Schulzologen bijeen, om zich te buigen over zijn werk.
'We gaan op de stenen rand van de vierkante vijver zitten. Bianca doopt haar witte tenen in het warme water vol gele bladeren en slaat haar ogen niet op. Aan de overkant zit een tengere vrouwengestalte, geheel versluierd. Ik vraag fluisterend naar haar, maar Bianca schudt haar hoofd en zegt zachtjes: 'Wees niet bang, ze luistert niet, dat is mijn gestorven moeder, ze woont hier.' Daarna zal ze me de zoetste, de stilste en de droevigste dingen vertellen. Er zal geen enkele troost over zijn. De schemer zal vallen...'
In de Oosterse liturgie zingt de priester veel. Of beter gezegd: hij reciteert. Soms bijna in trans. Ze houden dat lang vol. Zo lang dat het gezang zelfstandig gaat leven – als het ware zichzelf wordt en boven de mensen uitstijgt. Met kracht tilt het de aanwezigen op, omhoog, hoger dan de gouden kandelaars, de duizend kaarsen, de heiligen en het rijk beschilderde gewelf. Totdat het kruisteken de mens weer naar beneden maant; de vier snelle vingers op het lichaam wijzen hem opnieuw de plaats. Het is een verticale verbinding tussen God en ons. De bruid en bruidegom kussen het Heilige Boek en de iconen. Ze worden gekroond. Daarna ging iedereen feesten, feesten, dansen, feesten – tot het ochtendgloren toe.
Shteyt zikh dort in gezele, shtil fartrakht a hayzele / drinen oyfn boydn-shtibl voynt mayn tayer reyzele / yedn ovnt farn hayzl drey ikh mikh arum / kh´gib a fayf un ruf oys: reyzel kum, kum, kum !
Er ontstaat in oost-Europa vanzelf een heuse ecologische hoofdstructuur. De dorpen sterven uit. De mens geeft de voorkeur aan de stad, op zoek naar werkgarantie, investeringsmogelijkheden en wifi. De oudjes stoken de laatste houtjes op, seizen nog een keer met hun pezige armen het gras… en trekken dan definitief de deur achter zich dicht – krakend hout, piepende scharnieren. Dan zal de natuur wild om zich heen grijpen en zullen hun huizen overwoekerd worden door struiken en bomen. De herten, wilde zwijnen en beren zullen zich onbedreigd voortplanten, en onze wegen gebruiken als glijbanen.
Hongarije verloor na de Eerste Wereldoorlog tweederde van hun grondgebied. Maar de Hongaren bleven er gewoon wonen. Dus reis ik dagenlang door Roemenië en Oekraïne maar hoor ik slechts Hongaars spreken. Bij de benzinepomp in de heuvels van Maramureş (Roemenië) groet men met "szia". In Beregovo in de Transkarpaten (Oekraïne) staat de klok op Boedapest-tijd. In het Transsylvaanse Cluj (Roemenië) word ik rondgeleid door Imola, een Hongaarssprekende studente. Op de universiteit is ruzie omdat sommige studenten les willen krijgen in het Hongaars en Roemenen dat blokkeren. "Echt iets voor nationalisten", zegt Imola met een zeker dedain.
Roemenen zijn zonderlinge zuiderlingen. Nog nooit zag ik een Roemeen chagrijnig kijken. Elke Roemeen die je onderweg tegenkomt, verdenk je ervan onderweg te zijn naar een geheime plek waar een geheim feest plaatsvindt. Het is moeilijk zelf niet per ongeluk in zo'n feest terecht te komen: in het restaurant had de kok -bij gebrek aan klanten- z’n familie maar uitgenodigd, tenslotte is er altijd wel iemand jarig... O ja, en Roemenen zijn ook vernuftig: als je fout parkeert, zetten ze je auto met een magneet- en klik-systeem op een lader. Mag je ‘m weer komen halen met een stapel lei’s in je binnenzak. Kunnen ze weer van feesten!
Mei in de Bukovina. Het landschap is volledig transparant, helder, zonder schaduwkanten. Via een galante zijdeur “All EU Passports/CD” was ik Roemenië binnengegleden. Geen check van de bagage, geen angst meer voor schofterige politie, niet zigzaggen om de gaten in de weg… Dit is de Europese Unie. Het Grote Beschavingsproject is tot de buitenste randen doorgedrongen. Het is klaar en het is mooi. Ik kijk naar dennenwouden, klaterende riviertjes, schone dorpen, sterke paarden die karren trekken, gebruinde koppen op de bok.
Tot volgend jaar in Jeruzalem. Die zin sprak de rabbi in het concentratiekamp om het vuur van de hoop brandend te houden. Sharona's vader slaagde erin een paar boeken mee te smokkelen, zoals het alfabet en de Haggada. Dat is het verhaal van de uittocht uit Egypte, met daarin het gebod ‘vertel het aan je zoon’. Sharona vertelt haar verhaal aan haar kinderen en kleinkinderen - en nu dus voor één keer aan de studenten. “Jullie zijn de kleinkinderen van de jongens die me uitscholden op straat en stenen naar me gooiden. Jullie generatie gaat vragen stellen over wat er écht is gebeurd.” Na afloop aten we met haar en namen afscheid van deze Mensen. Tot volgend jaar in Jeruzalem.
In één klap werd de rijke joodse cultuur van Galicië weggevaagd. Van de 160.000 joden die aan het begin van de oorlog in Lviv woonden, bleven er 800 over. Daarvan zijn nog slechts een handjevol in leven. Sharona is één van hen - hier op de foto naast haar echtgenote Itzhak, een Poolse overlever. Ze is klinisch psycholoog in Jeruzalem, maar bovenal is ze Mens. Voor het eerst en voor het laatst wilde ze haar verhaal vertellen. Een collegezaal met Oekraïense studenten luisterde ademloos toe. Ze sprak over het verraad, de laatste schreeuw van haar grootmoeder bij de razzia, de Oekraïense buurman die haar redde… maar vooral hoe je Mens blijft in onmenselijke omstandigheden. morgen meer
Iryna’s vader was priester, en dat heeft ze geweten. In zijn vrije tijd organiseerde Pawlo Brytski kleinschalige kerkdiensten in dit huis. Illegaal, want de Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk was verboden - daarmee decennialang de grootste ondergrondse kerk ter wereld. En levensgevaarlijk, want een kamer verderop rapporteerde de buurvrouw voor de communisten. Vader werd regelmatig opgepakt, moeder moest voor tien jaar naar een goelagkamp en mocht daarna niet met Iryna wonen. Dit tafeltje fungeerde als altaar tijdens de erediensten. Ze heeft het gelaten zoals toen. Ook haar angst is gebleven: "Op een dag komt de politie, en word ik weggevoerd naar Kazachstan."
Eindelijk kan het dan. In het voormalige Jiddische theater werd een Pools theaterstuk opgevoerd over het wedervaren van de joden in de Tweede Wereldoorlog. Het publiek mocht er zijn. Hoogwaardigheidsbekleders, bekende bewoners van Lviv, de ambassadeur van Israël was er – en een flink aantal overlevenden van de Shoah. Een heftige uitvoering, met schoten, blaffende SS'ers en een Oekraïense gestapo-agente. Voor het eerst kon het nu en publique op de planken. Het was maar een kleine zaal, maar nooit eerder hoorde ik zo’n lang applaus. En er waren veel tranen, heel veel.
Vandaag was er een conferentie over identiteit en geschiedenis. Daar werden de Rechtvaardigen onder de Volken geëerd - Oekraïners die met gevaar voor eigen leven Polen of joden onderdak boden tijdens de oorlog. Heldenverhalen dus. Want "we kunnen onze identiteit niet bouwen op bloed", aldus een van de sprekers - verwijzend naar mogelijke hulp van Oekraïners bij gruweldaden van nazi's of communisten. Een historicus spreekt bezorgd over de huidige heersers, die van Stalin weer een held willen maken... Zijn de weeën begonnen? In Oekraïne wordt momenteel een identiteit geboren – en ik mag bij de bevalling aanwezig zijn.
De stad opent haar armen wijd om je te verwelkomen. Haar kastanjes bloeien, haar fonteinen klateren, ze laat haar paardenhoeven over de kasseien draven – en het is rokjesdag.
Het was ergens tussen Brzesko en Tarnów toen ik van je hoorde. Ik stond onder de rode overkapping van tankstation Orlen, waar ik juist geïnformeerd had naar een bankautomaat. De verre echo van jouw leven -autonome, onbekende kracht- gematerialiseerd in een paar aarzelende woorden van die o zo bekende vrouwenstem. Onmiddellijk besefte ik dat het Voor Het Eerst was. Dat alles wéér Voor Het Eerst was. Daarna kwamen de alleroudste vragen, de allergrootste zorgen - waarop ik, vreemd gelukkig, gevulde kool met friet bestelde. En warme thee. Om het leven te vieren.
Jawel! Nog één keer wordt dit brakke blogje tot leven gewekt – moeizaam ademend op weg naar de nieuwe website. Halverwege mei ben ik weer op reis in het uiterste oosten van het voormalige Habsburgse keizerrijk. Ditmaal gaat het over Schengen, oosters katholicisme, een vleugje politiek – een klein vleugje maar, ‘want een mens woont in straten en huizen en niet in een regime’ (György Konrád). En hopelijk over vriendschap en vrolijkheid. Er bloeien bloemen op de verschroeide aarde van Kraków, Lviv, Mukachevo, Cluj-Napoca, Sziget, Cernivtsi, Ivano-Frankivsk... Want daar is het Lente; terwijl de aarde elders brandt.
“De angst begon vroeg. De angst werd overgeërfd – je moest bang zijn voor iedereen die je niet kende: iedereen die interesse voor je toonde was in werkelijkheid door de KGB gestuurd, om erachter te komen waarover er bij jullie thuis gesproken werd, en later zouden die mannen terugkomen om papa gevangen te zetten.(…) Die geforceerde, onbewuste pogingen om zich los te rukken uit het potdicht gebetonneerde familienest, bedompt van binnen en met buiten bijtend kringelende angst en de drassigheid van een moeras waar je zodra je een misstap deed en jezelf blootgaf, in dodelijke bodemloosheid donderde.”
Vrolijker kan ze het niet maken. Wel minder onbegrijpelijk. Voor iedereen die iets wil snappen van veel Oekraïners (m.a.w. wil weten wat totalitarisme betekent en hoe jij daardoor verziekt wordt): lees Veldonderzoek naar Oekraïense seks (1996) van Oksana Zaboezjko. Als ik niet wist dat het deels autobiografisch is, zou ik het boek prijzend "briljant" noemen. Aan de hand van een stukgelopen relatie analyseert Zaboezjko de ziel van haar volk. "Het enige dat Oekraïners over zichzelf kunnen vertellen is dat ze geslagen zijn, en hoe, en hoe vaak." Angst, slachtofferschap, beulschap… Na lezing blijft er één ding over: de hoop dat je het verleden van je af kunt schrijven, of lézen - en dat het dan voorgoed verdwijnt. Morgen weer een citaat. Sterkte.
“De oliebollen waren heerlijk. De helft van de opbrengst gaat naar de zigeuners in Oekraïne” las ik vandaag in een tweet. Ze kunnen het gebruiken! Tegen bizarre weersomstandigheden helpt geen enkele bouwtechniek – hoe vernuftig ook. We prijzen hen om het fundament. Denken dat het toch nooit wat wordt, vanwege de ‘mentaliteit’ –tenzij we die veranderen met onderwijs? Uitwisselingsprojecten? Evangelisatie? We raken altijd in de war, zodra we het woord ‘zigeuner’ horen. Misschien ikzelf wel het meest, trouwens. De komende dagen verschuil ik me achter een grote berg oliebollen (en ver boven ons hoofd schuddebuikt Iemand van het lachen).
Dit huis heeft dus een fundament. Van cement. De vernuftige leem- en riet-techniek werd me trots uit de doeken gedaan door de bouwer, een jongeman van nog geen twintig. De zon droogt de aarde. Ik voel: keihard. Nergens in oost-Europa zag ik zoveel neiging tot settelen bij "gipsy's"; niet in de afgekeurde flatgebouwen bij Košice, niet in de geïmproviseerde krotten langs het spoor bij Banská Bystrica – en ook niet in Kyiv, onderaan de heuvels waar de gouden koepels van het Pechersk Lavra stralen. Definitieve vestiging. Hoe dan ook is het vakwerk, gemaakt van niks - of eigenlijk, alles wat je hebt. Nu... overal water. Morgen meer.
Op een van de foto's zag ik dat het water bijna een meter hoog heeft gestaan. Het is nu wat gezakt. Wekenlang een laag water in je huis... Je probeert met alle macht je bed droog te houden. Of in elk geval een paar schamele kledingstukken, of je knuffelbeer- whatever. En wat ga je doen? Dweilen helpt niet. Een dam bouwen of een afvoer-gat graven - daar geloof ik ook niet in. Ik zou vluchten, denk ik. Gewoon, weg van hier. Naar de stad, op een stoep gaan zitten, totdat het beter wordt. En dan, als het straks echt koud wordt? Ja misschien zou ik aan de drank gaan, als ik daarvan zou houden. Die fundering wordt nu in elk geval goed getest. Morgen meer.
Afgelopen september was ik even bij ze op visite, in het zigeunerdorp van Janosi, vlakbij Beregovo in de Oekraïense regio Zakarpatya. Deze vrouw heeft zeven kinderen en woont in een huis zonder fundering. Hun vader is overleden, zij overleven door te bedelen in de stad verderop. Maar: er was nieuws! Voor het eerst bouwen zij een fundament onder hun huis. De bouwmaterialen – leem, riet en puin – blijven hetzelfde, maar hun tijdelijke behuizing op de kale, onbewoonde vlakte in Zakarpatya duurt inmiddels zo lang dat ze het erop wagen. En nu? Hoe gaat het met ze? Vrij slecht: door intensieve regenval is het gebied momenteel overstroomd - zo ook dit dorpje. Houdt de fundering het? Morgen foto’s van de huidige situatie.
Tommy Wieringa: "Toen ik de marmeren trap van het George Hotel afliep, wist ik: dit wordt het thema van het Dictee."
Наскільки розгубленим можна стати у далекій чужій країні? Кожен раз, коли думаєш що все не так погано, що усе так само але трішки інакше – черговий раз втрачаєш орієнтир. Ти блукаєш по лабіринту доріг, ти заплутуєшся в мові, історії чи ба, навіть, у ближньому. Вказівників нема. Чи є? Авжеж є! БУВ! Йому можна зателефонувати, коли сісіди влаштували гучну сварку чи, коли маніакальні даїшники їдуть за твоєю машиною. Чи просто – коли ти розгубився. У кого він такий удався? Гадаю – у своїх батьків. Вони такі ж. Проте мають більше часу. Наприклад, щоб робити власне вино, вишневий чи сливовий лікер. І ще, щоб пекти смачнющі налисники. Мммм... (vertaling: Jarina Litnyk, Nederlandse tekst zie reacties)
Wat de winkels betreft - waren de joden er nog geweest, zij hadden wel raad geweten met haar gretige blik. Zij hadden warenhuis Magnus volgehangen met westerse kleding voor uitstekende prijzen. Zij hadden geen namaak verkocht in hun boetiekjes bij Krakowska. Lviv, vermaledijde provinciestad! "Hoezo Europees? Waar dan?" Ze moest het hebben van de romantiek, de kleurrijke Oekraiense bazar en de Weense koffiehuizen. De straten moesten het regelmatig ontgelden en de buggywieltjes verwerden tot die van winkelwagentjes. Maar ze was dapper. Maakte vriendinnen. Steeg alweer boven zichzelf uit. Voor de zekerheid blijf ik daarom altijd een beetje in haar buurt.
Via een comfortabele "Groene Zone" verliet ik het Grensland. Tijdelijk Europa in. In de 'gewone' rij voor de grens wachtten Oekraïners uren langer. Zij zijn van de andere kant van de Muur. Oekraïners van mijn generatie hebben minder keus, maar weten meer van het leven. Ze zijn gedwongen generalisten te zijn. Naast de kantoorbaan ook kunnen handelen en bouwen. En rekening te houden met de grilligheid van het lot. Zij zien in Europa een steenrijk continent in angst, crisis en met een gebrek aan bezieling. Ze beseffen dat de wereld hen binnenkort keihard nodig heeft. Omdat het rad van de tijd steeds sneller draait - daarbij ook de loden last van hun voorouders aan gruzelementen maalt. De Muur is armzalig, want zo tijdelijk.
In Tarnów sneeuwde ik in. Ik weet hoe mooi dit stadje is – gelegen aan de handelsroute tussen Kraków en Lviv. Maar het hotel verlaten is onbegonnen werk. In de ijskoude stuifsneeuw zouden m’n vingerkootjes er stuk voor stuk afvriezen. Op de parkeerplaats verandert mijn auto langzaam in een grote witte klomp ijs. Dooien gaat het voorlopig niet. Gelukkig is er internet – en kunst. Schilder en videokunstenaar Wilhelm Sasnal komt hiervandaan. “In zijn werk onderzoekt hij de veranderingen in de beeldcultuur van na de val van het communisme.” Ik draai me nog een keer om. Ergens in de verte fronst een eindredacteur zijn wenkbrauwen. Tevergeefs.
Koffiehuizen! Daar is deze stad beroemd om. Een overblijfsel van de tijd dat Lemberg een provinciestad was van het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk - en misschien wel dé reden waarom Europeanen zich altijd zo thuisvoelen in Lviv. Je vindt ze overal. Schuin achter de Weense Opera kun je op de bovenste verdieping van het Magnus winkelcentrum koffie drinken met een uitzicht over de negentiende-eeuwse rode daken. En meteen achter het standbeeld van Shevchenko -het absolute centrum van de stad- bevindt zich het Wiener Kaffeehaus. Bij de mokka, cappuccino of espresso bestel je honingtaart, zoete-kaas-taart, maanzaadtaart of chocoladetaart. Of eet er nalesniki bij, kleine pannenkoekjes met jam - of maanzaad met honing. Lekker man.
Kamianets-Podilskyi. Ooit van gehoord? Dit is de burcht die bij de stad hoort. Kamin betekent ‘steen’. Podilsky is de historische regio, waar de bijbehorende stad de hoofdstad vormde. De Polen probeerden hier de Tataren en de Turken af te houden en ooit waaide op deze brug de hoed van het hoofd van tsaar Peter de Grote. Eeuwenlang was er een Armeens, Oekraïens, Joods en Pools bastion in de stad. In 1941 vond hier de eerste grote massamoord van de Holocaust plaats: in twee dagen tijd werden 24000 joden vermoord. Later werd de burcht gebruikt als gevangenis voor Oekraïense nationalisten. Nu zwerven er enkele toeristen en toeristenjagers rond, die elkaars blikken mijden. En: de eerste sneeuwvlokjes.
Op de een of andere manier past het bij deze stad – Czernivtsi. Om plotseling een Nederlander tegen het lijf te lopen die getrouwd is met een Oekraïense uit de Krim. Die webdeveloper is en werkt met jonge, gemotiveerde Oekraïnse website-bouwers. Die voorstander is van Esperanto als wereldtaal en Anastacia ontmoette op een Bahá'í-conferentie – de jongste wereldreligie. Tussen filterkoffie en plakjes kaas door gaf Pim zijn kijk op de toekomst. Ons pensioen is straks niks waard (Eurocrisis), dus kun je beter buiten Europa een huisje kopen met een flink stuk grond. Daar kun je je eigen groente op verbouwen. Tot afgelopen eeuw was Czernivtsi - Czernowitz - Cernăuţi altijd al een melting pot van culturen, talen, religies. Van nieuwe ideeën en prachtige kunst. Czernivtsi is terug!
Doe je ogen dicht en stel je eindeloosheid voor. Weet je eigenlijk wat dat is: eindeloos? Een bedrijf met 85.000 hectare aan land komt in elk geval in de buurt. Een slordige twee keer Noordoostpolder aan Zwarte Aarde. Stel je daar tegenover een boer in Nederland voor. Hij draait en keert met zijn machine – en draait elke euro drie keer om. Maar hier is ruimte en goede grond, als je er maar iets mee doet. Willem liet de eindeloosheid aan mij over, en legde me kraakhelder uit hoe hij de grond bewerkt. Over de fijne korrel, zaadgoed, gewasbescherming, mest en machines. Harde feiten en gelukzaligheid: hij bestelt nu een nieuwe machine, zodat hij vier ruggen aardappels tegelijk kan rooien.
Het busstation van Chortkiv. Ik probeer een foto. Omdat ik een gestold beeld nodig heb. Omdat ik hier altijd zou willen blijven. Om één van de wachtenden te zijn - onderdeel van het tafereel van gewoonte en onverschilligheid. De volgende sigaret aan te steken met de vorige. M’n handen te warmen aan een kartonnetje koffie. Toe te kijken hoe de rammelende busjes komen en gaan. Hoe de omroeper in zijn kantoortje vastgegroeid lijkt achter zijn eikenhouten bureau. Maar ik verraad mezelf. Omdat ik de enige ben die moet grinniken als ik plotseling luid het bekende hikkende / pruttelende geluid hoor: een SMS’sje interfereert met de microfoon van de omroeper. Het hele busstation hoort het - niemand kijkt ervan op.
Mark Twain noemde zichzelf ooit de ‘Amerikaanse Sholom Aleichem’. De beroemde Jiddische schrijver had dezelfde humoristisch stijl, ook voor volwassenen én kinderen. De musical Fiddler on the Roof ("If I Were A Rich Màààn, yubby dibby dibby dum") is gebaseerd op zijn boek. In 1906 woonde Sholom Aleichem hier, op Kotlyarska straat 1 in Lviv. In het toenmalige Lemberg wachtte hij op een visum voor emigratie naar Amerika. Bij speculaties op de beurs had hij zijn hele vermogen verloren... Daarbij dreigden er voortdurend pogroms tegen de Galicische Joden. Zijn wijsheden: "Hoe beroerd het ook gaat, je moet doorgaan met leven, ook al ga je eraan dood" en "Het leven is een komedie voor de rijke, een tragedie voor de arme". MUSICAL!
Theater om pijn uit het verleden te verwerken. Het bestaat! Op het podium wordt een conflict neergezet, gebaseerd op reeële problematiek. Daarna wordt het publiek uitgenodigd om zelf ‘in te springen’, mee te doen. Op die manier kunnen de deelnemers zich inleven in de situatie, en zelf op zoek gaan naar een oplossing. Doel: verwerking en ‘heling’. De methode wordt op veel plekken in de wereld gebruikt – en is gebaseerd op het "Theatre of the Oppressed" van de Braziliaan Augusto Boal. In Oekraïne heb ik veel ontwortelde mensen ontmoet. En gemeenschappen met diepe sociale problemen. Het komende jaar wordt het hier geprobeerd. Zou het werken? Ideeën welkom! (foto: bedenker Boal aan het werk)
Uit een talkshow, vandaag: “Ik kan mijn eten niet betalen.” “Dan ga je toch zakendoen?” “Maar ik ben niet corrupt genoeg.” “Dan ga je toch in de politiek?” “Maar dat zijn bandieten.” “Dan ga je toch stelen?” “Dan stoppen ze me in de gevangenis.” “Maar dan steel je toch gewoon héél veel?” “Dat is een goed idee!” Oekraïners zeggen: politici = bìznismen = bandieten. Dus is de nieuwe belastingwet alleen goed voor de oligarchen. Zo werkt het, wat doe je eraan? Toch demonstreren tienduizenden kleine ondernemers vandaag op het Onafhankelijkheidsplein – exact zes jaar na de Oranje Revolutie. Als je écht vindt dat je machteloos bent, demonstreer je niet. Denk ik dan. Er zal niks veranderen, maar velen zijn het spuugzat.
