Schengen (1)

Het Poolse consulaat in Lviv. Deze mensen wachten op ons. Tenminste, totdat wij ze toelaten. Zij willen werken in Europa. Ze staan hier met soms wel duizend man te wachten – vaak dagenlang, soms ook ’s nachts. Een intellectueel die ik afgelopen jaar interviewde beschreef hoe mensen tot voor kort op het consulaat hun professie moesten ‘bewijzen’. Schrijvers moesten hun boek meenemen, zangers moesten aantonen dat ze een professionele stem hebben, kinderen moesten dansen om te laten zien dat ze echt leden zijn van een dansgroep. Hij vond dat vernederend en mensonterend. Hoe is het nu? Ik ga morgen eens poolshoogte nemen in de rij.

Mentale grens

De grote overwinnaar van de Tweede Wereldoorlog is Joseph Stalin. Dus eiste hij de buit op in Yalta. Polen werd rücksichtslos naar het westen geschoven, ten koste van Duitsland en ten faveure van de Sovjet-Unie. Dit is de oude grens tussen Polen en de Sovjet-Unie - het station van Pidvolochys'k in de voormalige Sovjetstaat Oekraïne. Van een grenspost is weinig te bespeuren, hoewel het station opvallend groot is. De mentale grens is nog wel heel scherp waar te nemen: ten westen van deze plek zijn de mensen katholiek en stemmen ze voornamelijk op Oekraïense nationalisten. Ten oosten is men oosters-orthodox en heeft de meer 'Moskou-georiënteerde' partij het voor het zeggen.

Schulz en Drohobycz

Men vertelde me dat geen enkele Oekraïner Bruno Schulz zou kennen in het hedendaagse Drohobycz. Hij was immers een Poolse schrijver/tekenaar, uit de tijd dat de plaats nog bij Polen hoorde… Maar toen ik zijn naam uitsprak in de plaatselijke boekhandel kwam de hele stad tot leven. Een student leidde me naar zijn huis en de achtertuin – het decor van zijn meesterwerken. Vervolgens werd ik door een literatuur-fanate naar een museumkamer gedirigeerd waar een zeer originele verzameling prenten en manuscripten te zien is. Men spreekt met eerbied over de artiest – en om de twee jaar is er een week lang een Schulz-festival. Daar komen alle Schulzologen bijeen, om zich te buigen over zijn werk.

Bruno Schulz

'We gaan op de stenen rand van de vierkante vijver zitten. Bianca doopt haar witte tenen in het warme water vol gele bladeren en slaat haar ogen niet op. Aan de overkant zit een tengere vrouwengestalte, geheel versluierd. Ik vraag fluisterend naar haar, maar Bianca schudt haar hoofd en zegt zachtjes: 'Wees niet bang, ze luistert niet, dat is mijn gestorven moeder, ze woont hier.' Daarna zal ze me de zoetste, de stilste en de droevigste dingen vertellen. Er zal geen enkele troost over zijn. De schemer zal vallen...'
Uit: "Sanatorium Clepsydra" van de Poolse schrijver en tekenaar Bruno Schulz (Drohobycz, 1892-1942)

God en ons

In de Oosterse liturgie zingt de priester veel. Of beter gezegd: hij reciteert. Soms bijna in trans. Ze houden dat lang vol. Zo lang dat het gezang zelfstandig gaat leven – als het ware zichzelf wordt en boven de mensen uitstijgt. Met kracht tilt het de aanwezigen op, omhoog, hoger dan de gouden kandelaars, de duizend kaarsen, de heiligen en het rijk beschilderde gewelf. Totdat het kruisteken de mens weer naar beneden maant; de vier snelle vingers op het lichaam wijzen hem opnieuw de plaats. Het is een verticale verbinding tussen God en ons. De bruid en bruidegom kussen het Heilige Boek en de iconen. Ze worden gekroond. Daarna ging iedereen feesten, feesten, dansen, feesten – tot het ochtendgloren toe.

Reyzel kum, kum, kum !

Shteyt zikh dort in gezele, shtil fartrakht a hayzele / drinen oyfn boydn-shtibl voynt mayn tayer reyzele / yedn ovnt farn hayzl drey ikh mikh arum / kh´gib a fayf un ruf oys: reyzel kum, kum, kum !
(vertaling: Steht dort in der Gasse, still verträumt ein Häuschen / Drinnen auf dem Dachboden wohnt mein liebes Rejsele / Jeden Abend vor dem Häuschen dreh ich mich herum / ich pfeife und rufe: Rejsel, komm, komm, komm !)
Foto: de allerlaatste Jiddisch sprekende inwoner van Lviv (Lemberik)- samen met zijn vrouw zong hij "Reyzele" voor ons

De Natuur

Er ontstaat in oost-Europa vanzelf een heuse ecologische hoofdstructuur. De dorpen sterven uit. De mens geeft de voorkeur aan de stad, op zoek naar werkgarantie, investeringsmogelijkheden en wifi. De oudjes stoken de laatste houtjes op, seizen nog een keer met hun pezige armen het gras… en trekken dan definitief de deur achter zich dicht – krakend hout, piepende scharnieren. Dan zal de natuur wild om zich heen grijpen en zullen hun huizen overwoekerd worden door struiken en bomen. De herten, wilde zwijnen en beren zullen zich onbedreigd voortplanten, en onze wegen gebruiken als glijbanen.
Foto: te koop: huiden, vachten en opgezette dieren (Karpaten)

Hongaars

Hongarije verloor na de Eerste Wereldoorlog tweederde van hun grondgebied. Maar de Hongaren bleven er gewoon wonen. Dus reis ik dagenlang door Roemenië en Oekraïne maar hoor ik slechts Hongaars spreken. Bij de benzinepomp in de heuvels van Maramureş (Roemenië) groet men met "szia". In Beregovo in de Transkarpaten (Oekraïne) staat de klok op Boedapest-tijd. In het Transsylvaanse Cluj (Roemenië) word ik rondgeleid door Imola, een Hongaarssprekende studente. Op de universiteit is ruzie omdat sommige studenten les willen krijgen in het Hongaars en Roemenen dat blokkeren. "Echt iets voor nationalisten", zegt Imola met een zeker dedain.

Feest in Cluj-Napoca

Roemenen zijn zonderlinge zuiderlingen. Nog nooit zag ik een Roemeen chagrijnig kijken. Elke Roemeen die je onderweg tegenkomt, verdenk je ervan onderweg te zijn naar een geheime plek waar een geheim feest plaatsvindt. Het is moeilijk zelf niet per ongeluk in zo'n feest terecht te komen: in het restaurant had de kok -bij gebrek aan klanten- z’n familie maar uitgenodigd, tenslotte is er altijd wel iemand jarig... O ja, en Roemenen zijn ook vernuftig: als je fout parkeert, zetten ze je auto met een magneet- en klik-systeem op een lader. Mag je ‘m weer komen halen met een stapel lei’s in je binnenzak. Kunnen ze weer van feesten!

Europa

Mei in de Bukovina. Het landschap is volledig transparant, helder, zonder schaduwkanten. Via een galante zijdeur “All EU Passports/CD” was ik Roemenië binnengegleden. Geen check van de bagage, geen angst meer voor schofterige politie, niet zigzaggen om de gaten in de weg… Dit is de Europese Unie. Het Grote Beschavingsproject is tot de buitenste randen doorgedrongen. Het is klaar en het is mooi. Ik kijk naar dennenwouden, klaterende riviertjes, schone dorpen, sterke paarden die karren trekken, gebruinde koppen op de bok.
Ik bleef doorrijden tot Vatra Dornei. Daar viel de schemering in. Er zat een donkere nacht aan te komen.

Jeruzalem

Tot volgend jaar in Jeruzalem. Die zin sprak de rabbi in het concentratiekamp om het vuur van de hoop brandend te houden. Sharona's vader slaagde erin een paar boeken mee te smokkelen, zoals het alfabet en de Haggada. Dat is het verhaal van de uittocht uit Egypte, met daarin het gebod ‘vertel het aan je zoon’. Sharona vertelt haar verhaal aan haar kinderen en kleinkinderen - en nu dus voor één keer aan de studenten. “Jullie zijn de kleinkinderen van de jongens die me uitscholden op straat en stenen naar me gooiden. Jullie generatie gaat vragen stellen over wat er écht is gebeurd.” Na afloop aten we met haar en namen afscheid van deze Mensen. Tot volgend jaar in Jeruzalem.

een Mens

In één klap werd de rijke joodse cultuur van Galicië weggevaagd. Van de 160.000 joden die aan het begin van de oorlog in Lviv woonden, bleven er 800 over. Daarvan zijn nog slechts een handjevol in leven. Sharona is één van hen - hier op de foto naast haar echtgenote Itzhak, een Poolse overlever. Ze is klinisch psycholoog in Jeruzalem, maar bovenal is ze Mens. Voor het eerst en voor het laatst wilde ze haar verhaal vertellen. Een collegezaal met Oekraïense studenten luisterde ademloos toe. Ze sprak over het verraad, de laatste schreeuw van haar grootmoeder bij de razzia, de Oekraïense buurman die haar redde… maar vooral hoe je Mens blijft in onmenselijke omstandigheden. morgen meer

Altaar

Iryna’s vader was priester, en dat heeft ze geweten. In zijn vrije tijd organiseerde Pawlo Brytski kleinschalige kerkdiensten in dit huis. Illegaal, want de Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk was verboden - daarmee decennialang de grootste ondergrondse kerk ter wereld. En levensgevaarlijk, want een kamer verderop rapporteerde de buurvrouw voor de communisten. Vader werd regelmatig opgepakt, moeder moest voor tien jaar naar een goelagkamp en mocht daarna niet met Iryna wonen. Dit tafeltje fungeerde als altaar tijdens de erediensten. Ze heeft het gelaten zoals toen. Ook haar angst is gebleven: "Op een dag komt de politie, en word ik weggevoerd naar Kazachstan."

Tranen, heel veel

Eindelijk kan het dan. In het voormalige Jiddische theater werd een Pools theaterstuk opgevoerd over het wedervaren van de joden in de Tweede Wereldoorlog. Het publiek mocht er zijn. Hoogwaardigheidsbekleders, bekende bewoners van Lviv, de ambassadeur van Israël was er – en een flink aantal overlevenden van de Shoah. Een heftige uitvoering, met schoten, blaffende SS'ers en een Oekraïense gestapo-agente. Voor het eerst kon het nu en publique op de planken. Het was maar een kleine zaal, maar nooit eerder hoorde ik zo’n lang applaus. En er waren veel tranen, heel veel.

Weeën

Vandaag was er een conferentie over identiteit en geschiedenis. Daar werden de Rechtvaardigen onder de Volken geëerd - Oekraïners die met gevaar voor eigen leven Polen of joden onderdak boden tijdens de oorlog. Heldenverhalen dus. Want "we kunnen onze identiteit niet bouwen op bloed", aldus een van de sprekers - verwijzend naar mogelijke hulp van Oekraïners bij gruweldaden van nazi's of communisten. Een historicus spreekt bezorgd over de huidige heersers, die van Stalin weer een held willen maken... Zijn de weeën begonnen? In Oekraïne wordt momenteel een identiteit geboren – en ik mag bij de bevalling aanwezig zijn.
Afbeelding: Félix de Boeck, "Barensnood"

Spel

De stad opent haar armen wijd om je te verwelkomen. Haar kastanjes bloeien, haar fonteinen klateren, ze laat haar paardenhoeven over de kasseien draven – en het is rokjesdag.
Wees welkom, reiziger! Geneer je niet, dat je vertrok toen het moeilijk werd. Toen de gure wind door de kieren blies, de wegen kapot vroren. Toen de broodprijs 20 procent steeg, de benzineprijs met eenderde. Ze kijkt je geamuseerd na, bijt de tanden op elkaar en begroet je weer hartelijk als het zomer wordt.
Ze speelt mooi weer. Geen enkele stad ter wereld beheerst dit spel beter dan L’viv. Tot in de finesses - totdat ze er zelf in gelooft. Met zwier leidt ze je rond.

Voor Het Eerst

Het was ergens tussen Brzesko en Tarnów toen ik van je hoorde. Ik stond onder de rode overkapping van tankstation Orlen, waar ik juist geïnformeerd had naar een bankautomaat. De verre echo van jouw leven -autonome, onbekende kracht- gematerialiseerd in een paar aarzelende woorden van die o zo bekende vrouwenstem. Onmiddellijk besefte ik dat het Voor Het Eerst was. Dat alles wéér Voor Het Eerst was. Daarna kwamen de alleroudste vragen, de allergrootste zorgen - waarop ik, vreemd gelukkig, gevulde kool met friet bestelde. En warme thee. Om het leven te vieren.

Elders

Jawel! Nog één keer wordt dit brakke blogje tot leven gewekt – moeizaam ademend op weg naar de nieuwe website. Halverwege mei ben ik weer op reis in het uiterste oosten van het voormalige Habsburgse keizerrijk. Ditmaal gaat het over Schengen, oosters katholicisme, een vleugje politiek – een klein vleugje maar, ‘want een mens woont in straten en huizen en niet in een regime’ (György Konrád). En hopelijk over vriendschap en vrolijkheid. Er bloeien bloemen op de verschroeide aarde van Kraków, Lviv, Mukachevo, Cluj-Napoca, Sziget, Cernivtsi, Ivano-Frankivsk... Want daar is het Lente; terwijl de aarde elders brandt.

Genetische angst

“De angst begon vroeg. De angst werd overgeërfd – je moest bang zijn voor iedereen die je niet kende: iedereen die interesse voor je toonde was in werkelijkheid door de KGB gestuurd, om erachter te komen waarover er bij jullie thuis gesproken werd, en later zouden die mannen terugkomen om papa gevangen te zetten.(…) Die geforceerde, onbewuste pogingen om zich los te rukken uit het potdicht gebetonneerde familienest, bedompt van binnen en met buiten bijtend kringelende angst en de drassigheid van een moeras waar je zodra je een misstap deed en jezelf blootgaf, in dodelijke bodemloosheid donderde.”
Oksana Zaboezjko - "Veldonderzoek naar Oekraïense seks"

Veldonderzoek

Vrolijker kan ze het niet maken. Wel minder onbegrijpelijk. Voor iedereen die iets wil snappen van veel Oekraïners (m.a.w. wil weten wat totalitarisme betekent en hoe jij daardoor verziekt wordt): lees Veldonderzoek naar Oekraïense seks (1996) van Oksana Zaboezjko. Als ik niet wist dat het deels autobiografisch is, zou ik het boek prijzend "briljant" noemen. Aan de hand van een stukgelopen relatie analyseert Zaboezjko de ziel van haar volk. "Het enige dat Oekraïners over zichzelf kunnen vertellen is dat ze geslagen zijn, en hoe, en hoe vaak." Angst, slachtofferschap, beulschap… Na lezing blijft er één ding over: de hoop dat je het verleden van je af kunt schrijven, of lézen - en dat het dan voorgoed verdwijnt. Morgen weer een citaat. Sterkte.

Fundering 4

“De oliebollen waren heerlijk. De helft van de opbrengst gaat naar de zigeuners in Oekraïne” las ik vandaag in een tweet. Ze kunnen het gebruiken! Tegen bizarre weersomstandigheden helpt geen enkele bouwtechniek – hoe vernuftig ook. We prijzen hen om het fundament. Denken dat het toch nooit wat wordt, vanwege de ‘mentaliteit’ –tenzij we die veranderen met onderwijs? Uitwisselingsprojecten? Evangelisatie? We raken altijd in de war, zodra we het woord ‘zigeuner’ horen. Misschien ikzelf wel het meest, trouwens. De komende dagen verschuil ik me achter een grote berg oliebollen (en ver boven ons hoofd schuddebuikt Iemand van het lachen).
Foto: Frank van Delft

Fundering 3

Dit huis heeft dus een fundament. Van cement. De vernuftige leem- en riet-techniek werd me trots uit de doeken gedaan door de bouwer, een jongeman van nog geen twintig. De zon droogt de aarde. Ik voel: keihard. Nergens in oost-Europa zag ik zoveel neiging tot settelen bij "gipsy's"; niet in de afgekeurde flatgebouwen bij Košice, niet in de geïmproviseerde krotten langs het spoor bij Banská Bystrica – en ook niet in Kyiv, onderaan de heuvels waar de gouden koepels van het Pechersk Lavra stralen. Definitieve vestiging. Hoe dan ook is het vakwerk, gemaakt van niks - of eigenlijk, alles wat je hebt. Nu... overal water. Morgen meer.

Fundering 2

Op een van de foto's zag ik dat het water bijna een meter hoog heeft gestaan. Het is nu wat gezakt. Wekenlang een laag water in je huis... Je probeert met alle macht je bed droog te houden. Of in elk geval een paar schamele kledingstukken, of je knuffelbeer- whatever. En wat ga je doen? Dweilen helpt niet. Een dam bouwen of een afvoer-gat graven - daar geloof ik ook niet in. Ik zou vluchten, denk ik. Gewoon, weg van hier. Naar de stad, op een stoep gaan zitten, totdat het beter wordt. En dan, als het straks echt koud wordt? Ja misschien zou ik aan de drank gaan, als ik daarvan zou houden. Die fundering wordt nu in elk geval goed getest. Morgen meer.
Foto: Frank van Delft

Fundering

Afgelopen september was ik even bij ze op visite, in het zigeunerdorp van Janosi, vlakbij Beregovo in de Oekraïense regio Zakarpatya. Deze vrouw heeft zeven kinderen en woont in een huis zonder fundering. Hun vader is overleden, zij overleven door te bedelen in de stad verderop. Maar: er was nieuws! Voor het eerst bouwen zij een fundament onder hun huis. De bouwmaterialen – leem, riet en puin – blijven hetzelfde, maar hun tijdelijke behuizing op de kale, onbewoonde vlakte in Zakarpatya duurt inmiddels zo lang dat ze het erop wagen. En nu? Hoe gaat het met ze? Vrij slecht: door intensieve regenval is het gebied momenteel overstroomd - zo ook dit dorpje. Houdt de fundering het? Morgen foto’s van de huidige situatie.

Groot Dictee

Tommy Wieringa: "Toen ik de marmeren trap van het George Hotel afliep, wist ik: dit wordt het thema van het Dictee."
Lemberg, dat multinationale en multilinguïstische Habsburgse babylon, die co-existentie van Asjkenazim, Roethenen, Polen, Duitsers, Armeniërs - door en door tolerant uit noodzaak en goede wil, laisser faire opgetuigd met een civilisatorische missie en een architectonisch mozaïek van gotiek, neoclassicisme en art deco. (...) Lemberg werd het failliet van de vroegtwintigste-eeuwse multiculturaliteit, alleen zijn begraafplaatsen spreken nog in vele talen.
Volledige tekst Dictee 2010

Роман

Наскільки розгубленим можна стати у далекій чужій країні? Кожен раз, коли думаєш що все не так погано, що усе так само але трішки інакше – черговий раз втрачаєш орієнтир. Ти блукаєш по лабіринту доріг, ти заплутуєшся в мові, історії чи ба, навіть, у ближньому. Вказівників нема. Чи є? Авжеж є! БУВ! Йому можна зателефонувати, коли сісіди влаштували гучну сварку чи, коли маніакальні даїшники їдуть за твоєю машиною. Чи просто – коли ти розгубився. У кого він такий удався? Гадаю – у своїх батьків. Вони такі ж. Проте мають більше часу. Наприклад, щоб робити власне вино, вишневий чи сливовий лікер. І ще, щоб пекти смачнющі налисники. Мммм... (vertaling: Jarina Litnyk, Nederlandse tekst zie reacties)

Haar

Wat de winkels betreft - waren de joden er nog geweest, zij hadden wel raad geweten met haar gretige blik. Zij hadden warenhuis Magnus volgehangen met westerse kleding voor uitstekende prijzen. Zij hadden geen namaak verkocht in hun boetiekjes bij Krakowska. Lviv, vermaledijde provinciestad! "Hoezo Europees? Waar dan?" Ze moest het hebben van de romantiek, de kleurrijke Oekraiense bazar en de Weense koffiehuizen. De straten moesten het regelmatig ontgelden en de buggywieltjes verwerden tot die van winkelwagentjes. Maar ze was dapper. Maakte vriendinnen. Steeg alweer boven zichzelf uit. Voor de zekerheid blijf ik daarom altijd een beetje in haar buurt.

Tijdelijk

Via een comfortabele "Groene Zone" verliet ik het Grensland. Tijdelijk Europa in. In de 'gewone' rij voor de grens wachtten Oekraïners uren langer. Zij zijn van de andere kant van de Muur. Oekraïners van mijn generatie hebben minder keus, maar weten meer van het leven. Ze zijn gedwongen generalisten te zijn. Naast de kantoorbaan ook kunnen handelen en bouwen. En rekening te houden met de grilligheid van het lot. Zij zien in Europa een steenrijk continent in angst, crisis en met een gebrek aan bezieling. Ze beseffen dat de wereld hen binnenkort keihard nodig heeft. Omdat het rad van de tijd steeds sneller draait - daarbij ook de loden last van hun voorouders aan gruzelementen maalt. De Muur is armzalig, want zo tijdelijk.

Tarnów

In Tarnów sneeuwde ik in. Ik weet hoe mooi dit stadje is – gelegen aan de handelsroute tussen Kraków en Lviv. Maar het hotel verlaten is onbegonnen werk. In de ijskoude stuifsneeuw zouden m’n vingerkootjes er stuk voor stuk afvriezen. Op de parkeerplaats verandert mijn auto langzaam in een grote witte klomp ijs. Dooien gaat het voorlopig niet. Gelukkig is er internet – en kunst. Schilder en videokunstenaar Wilhelm Sasnal komt hiervandaan. “In zijn werk onderzoekt hij de veranderingen in de beeldcultuur van na de val van het communisme.” Ik draai me nog een keer om. Ergens in de verte fronst een eindredacteur zijn wenkbrauwen. Tevergeefs.
(afbeelding: Wilhelm Sasnal - "Andrzej")

Koffiehuis

Koffiehuizen! Daar is deze stad beroemd om. Een overblijfsel van de tijd dat Lemberg een provinciestad was van het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk - en misschien wel dé reden waarom Europeanen zich altijd zo thuisvoelen in Lviv. Je vindt ze overal. Schuin achter de Weense Opera kun je op de bovenste verdieping van het Magnus winkelcentrum koffie drinken met een uitzicht over de negentiende-eeuwse rode daken. En meteen achter het standbeeld van Shevchenko -het absolute centrum van de stad- bevindt zich het Wiener Kaffeehaus. Bij de mokka, cappuccino of espresso bestel je honingtaart, zoete-kaas-taart, maanzaadtaart of chocoladetaart. Of eet er nalesniki bij, kleine pannenkoekjes met jam - of maanzaad met honing. Lekker man.

Kamianets-Podilskyi

Kamianets-Podilskyi. Ooit van gehoord? Dit is de burcht die bij de stad hoort. Kamin betekent ‘steen’. Podilsky is de historische regio, waar de bijbehorende stad de hoofdstad vormde. De Polen probeerden hier de Tataren en de Turken af te houden en ooit waaide op deze brug de hoed van het hoofd van tsaar Peter de Grote. Eeuwenlang was er een Armeens, Oekraïens, Joods en Pools bastion in de stad. In 1941 vond hier de eerste grote massamoord van de Holocaust plaats: in twee dagen tijd werden 24000 joden vermoord. Later werd de burcht gebruikt als gevangenis voor Oekraïense nationalisten. Nu zwerven er enkele toeristen en toeristenjagers rond, die elkaars blikken mijden. En: de eerste sneeuwvlokjes.

Czernivtsi

Op de een of andere manier past het bij deze stad – Czernivtsi. Om plotseling een Nederlander tegen het lijf te lopen die getrouwd is met een Oekraïense uit de Krim. Die webdeveloper is en werkt met jonge, gemotiveerde Oekraïnse website-bouwers. Die voorstander is van Esperanto als wereldtaal en Anastacia ontmoette op een Bahá'í-conferentie – de jongste wereldreligie. Tussen filterkoffie en plakjes kaas door gaf Pim zijn kijk op de toekomst. Ons pensioen is straks niks waard (Eurocrisis), dus kun je beter buiten Europa een huisje kopen met een flink stuk grond. Daar kun je je eigen groente op verbouwen. Tot afgelopen eeuw was Czernivtsi - Czernowitz - Cernăuţi altijd al een melting pot van culturen, talen, religies. Van nieuwe ideeën en prachtige kunst. Czernivtsi is terug!

Eindeloos

Doe je ogen dicht en stel je eindeloosheid voor. Weet je eigenlijk wat dat is: eindeloos? Een bedrijf met 85.000 hectare aan land komt in elk geval in de buurt. Een slordige twee keer Noordoostpolder aan Zwarte Aarde. Stel je daar tegenover een boer in Nederland voor. Hij draait en keert met zijn machine – en draait elke euro drie keer om. Maar hier is ruimte en goede grond, als je er maar iets mee doet. Willem liet de eindeloosheid aan mij over, en legde me kraakhelder uit hoe hij de grond bewerkt. Over de fijne korrel, zaadgoed, gewasbescherming, mest en machines. Harde feiten en gelukzaligheid: hij bestelt nu een nieuwe machine, zodat hij vier ruggen aardappels tegelijk kan rooien.

Chortkiv

Het busstation van Chortkiv. Ik probeer een foto. Omdat ik een gestold beeld nodig heb. Omdat ik hier altijd zou willen blijven. Om één van de wachtenden te zijn - onderdeel van het tafereel van gewoonte en onverschilligheid. De volgende sigaret aan te steken met de vorige. M’n handen te warmen aan een kartonnetje koffie. Toe te kijken hoe de rammelende busjes komen en gaan. Hoe de omroeper in zijn kantoortje vastgegroeid lijkt achter zijn eikenhouten bureau. Maar ik verraad mezelf. Omdat ik de enige ben die moet grinniken als ik plotseling luid het bekende hikkende / pruttelende geluid hoor: een SMS’sje interfereert met de microfoon van de omroeper. Het hele busstation hoort het - niemand kijkt ervan op.

שלום־עליכם

Mark Twain noemde zichzelf ooit de ‘Amerikaanse Sholom Aleichem’. De beroemde Jiddische schrijver had dezelfde humoristisch stijl, ook voor volwassenen én kinderen. De musical Fiddler on the Roof ("If I Were A Rich Màààn, yubby dibby dibby dum") is gebaseerd op zijn boek. In 1906 woonde Sholom Aleichem hier, op Kotlyarska straat 1 in Lviv. In het toenmalige Lemberg wachtte hij op een visum voor emigratie naar Amerika. Bij speculaties op de beurs had hij zijn hele vermogen verloren... Daarbij dreigden er voortdurend pogroms tegen de Galicische Joden. Zijn wijsheden: "Hoe beroerd het ook gaat, je moet doorgaan met leven, ook al ga je eraan dood" en "Het leven is een komedie voor de rijke, een tragedie voor de arme". MUSICAL!

Helend theater

Theater om pijn uit het verleden te verwerken. Het bestaat! Op het podium wordt een conflict neergezet, gebaseerd op reeële problematiek. Daarna wordt het publiek uitgenodigd om zelf ‘in te springen’, mee te doen. Op die manier kunnen de deelnemers zich inleven in de situatie, en zelf op zoek gaan naar een oplossing. Doel: verwerking en ‘heling’. De methode wordt op veel plekken in de wereld gebruikt – en is gebaseerd op het "Theatre of the Oppressed" van de Braziliaan Augusto Boal. In Oekraïne heb ik veel ontwortelde mensen ontmoet. En gemeenschappen met diepe sociale problemen. Het komende jaar wordt het hier geprobeerd. Zou het werken? Ideeën welkom! (foto: bedenker Boal aan het werk)

Spuugzat

Uit een talkshow, vandaag: “Ik kan mijn eten niet betalen.” “Dan ga je toch zakendoen?” “Maar ik ben niet corrupt genoeg.” “Dan ga je toch in de politiek?” “Maar dat zijn bandieten.” “Dan ga je toch stelen?” “Dan stoppen ze me in de gevangenis.” “Maar dan steel je toch gewoon héél veel?” “Dat is een goed idee!” Oekraïners zeggen: politici = bìznismen = bandieten. Dus is de nieuwe belastingwet alleen goed voor de oligarchen. Zo werkt het, wat doe je eraan? Toch demonstreren tienduizenden kleine ondernemers vandaag op het Onafhankelijkheidsplein – exact zes jaar na de Oranje Revolutie. Als je écht vindt dat je machteloos bent, demonstreer je niet. Denk ik dan. Er zal niks veranderen, maar velen zijn het spuugzat.

Gaslamp

Het is doodstil in de Vulica Virmenska, de Armeense straat. Frank maakte deze foto met zijn Panasonic DMC-T27, met een belichtingstijd van 1/8 seconde en een ISO-snelheid van 400. Het had niet gehoeven. Het had veel langzamer gekund. Want deze stad heeft geen haast. In deze stad is de tijdsbeleving anders. Misschien is het nog steeds wel 1853, het jaar van Lemberger Ignacy Łukasiewicz. Hij zorgde ervoor dat de straten van deze Habsburgse provinciestad met de gaslamp werden verlicht - als eerste in de wereld! Ja, het is aantrekkelijk de stad geen toekomst toe te wensen. Te wensen dat het bleef. Lemberg is een heimweestad – een betere omschrijving hoorde ik nog niet. Heimwee naar vandaag. En naar je eigen eeuwigheid.

Volksliedjes

Drie jaar geleden hoorde ik voor het eerst haar lage, ietwat hese stem. Nu passeer ik haar dagelijks, op de hoek van mijn Doroshenka-straat en Svobody prospekt – misschien wel het drukste punt van de stad. Midden tussen het verkeersgeraas, trams, toeterende auto’s, gehaaste voetgangers en wegwerkzaamheden zingt ze haar liederen. Het zijn Oekraïense volksliedjes. Vandaag stond ik een tijdje te luisteren: ze gaan over ‘het kleintje in het dorp’ of ‘jij die op een dag plotsklaps verdween’, dat soort. Als je een paar grivna’s in haar tasje stopt, moet je haar hand even aanraken. Ze is namelijk blind. Ze knikt dan even om je te bedanken en ze verhuist het geld van haar kleine aktentasje in een diepere plastic zak. Het liedje hapert dan altijd even.

Raket!

Tatadaaa! Vergane Sovjetglorie! Je kunt hier je lol op. “Aan uw linkerhand ziet u het potsierlijke marmeren monument voor de gevallen helden die streden tegen het fascisme, als u rechts kijkt is het zoveelste geraamte van een kolchoz te bewonderen. En achter dit betonnen Kulturpalast staat het standbeeld van Lenin - juist, dáár, middenop dat onmetelijke plein - let u even op de hamer en de sikkel? Dat vervallen kolos is een voormalige wapenfabriek. En als we nu in dit afgelegen bos rechtdoor gaan zouden we zo een raketschacht inrijden. De raket was op het westen gericht, maar niemand wist dat ‘ie hier lag.” U kunt zich nog aanmelden voor de tour. (foto: voormalige raketopslag in de buurt van Novovolynsk)

Belastingwet

In Kiëv protesteerden gisteren 40.000 eigenaars van kleine en middelgrote bedrijven tegen een nieuwe belastingwet. Voor grote ondernemingen pakt de wet gunstig uit, maar voor kleine bedrijven wordt de belasting vijf tot twintig maal verhoogd. Veel ondernemers in Oekraïne vrezen onmiddelijk faillissement. Premier Azarov wijst op de miljardenleningen die het IMF aan het land heeft verstrekt. De belastinghervorming zal de schatkist meer geld opleveren en is dus noodzakelijk. Tegenstanders denken dat de overheid de greep op de middenstand en het bedrijfsleven wil versterken. Massale demonstraties zijn in Oekraïne nog steeds uitzonderlijk. Volgens premier Azarov zijn de protesten het bewijs dat het land een democratie is.

W’s

Wie ben je? Wat wil je? Op welke manier kom jij aan je eten? Waar ben je, weet je dat eigenlijk wel? Wanneer sta je weer op? Waardoor ben je hier gekomen? En waarom?
Want wie was je vroeger? Wat wilde je met je leven? Welke mensen verlieten je? Waar werd je geboren? Wanneer wist je dat het niet meer ging - waardoor liep het mis? En waarom?
Wie ben ik, ten opzichte van jou? Wat kan ik je eigenlijk geven? Welke weg leidt hieruit - is die er? Waar kun je naartoe? Wanneer zie ik je weer terug, ooit? Waardoor zou ik ooit terecht kunnen komen, waar jij nu bent? Waarom zou ik me dat af moeten vragen? Wie heeft hier antwoorden op?... Wat.. welke ..waar.. waarom.. w..w.. w..

Borsjt

Etenstijd!! Vandaag eten we borsjt: rode bietensoep. Men neme 500 gram gekookte en geraspte bieten (zonder schil); een grote gesnipperde ui; een liter krachtige runderbouillon, bij voorkeur met vlees; een deciliter zure room; zout en gemalen witte peper. Biet en ui worden aan de bouillon toegevoegd. Het geheel even aan de kook laten komen, waarna de hittebron kan worden getemperd en alles gedurende vijftien minuten zachtjes moet trekken. De soep wordt met zout en peper op smaak gebracht en opgeschept. In ieder bord wordt een wolk room geschonken. Geprakte en gekruide eieren en een enkel augurkje erbij serveren. Eet smakelijk! Smachnoho!

Sensatie

Als ik ergens van houd in dit land, dan is het de verborgen schoonheid en de verrassing. Achter gordijnen, achter oude eikenhouten poorten, achter de dagelijkse coulissen van sleur en stress – daar vindt je de mooiste dingen. Veel kroegen durf je niet te betreden, omdat je denkt een boeventent of simpelweg niks aan te treffen. Maar als je toch de drempel overgaat, ben je altijd verrast. Een prachtige salon, een vriendelijke waardin of een uitstekende maaltijd. Ook de binnenplaatsen zijn vaak boordevol sensatie. In Kiëv vonden we een hok met vier reusachtige raven. Ze zijn een halve meter groot en hebben een levensgevaarlijke snavel ter grootte van een flinke mannenduim. Ze vreten aardappels, levende kuikens en salamiworsten.

Halt

"De toekomst van Oekraïne hangt af van hoe Europa reageert. Als jullie je ogen sluiten voor wat in Oekraïne gaande is, zullen de consequenties heel ernstig zijn. Waar was het Westen toen Rusland een deel van Georgië innam? In Oekraïne is de passiviteit van Europa heel hard aangekomen. Het wordt gezien als stilzwijgende goedkeuring voor de expansiedrift van Rusland. Wat is de volgende stap van Moskou? Willen ze de Krim annexeren? Ook in Transnistrië (deel van Moldavië) hebben ze troepen gestationeerd. Europa moet de Russen nu een halt toeroepen, als het een Derde Wereldoorlog wil voorkomen." (Katerina Yushchenko)
Foto: Kiëv Pechersk Lavra met de flats op de oostoever van de Dnjepr

First Lady

Kateryna Yushchenko is nog steeds een echte First Lady. Warm, persoonlijk en heel wijs. Misschien bestuurde zij het land de afgelopen zes jaar wel, in plaats van haar echtgenoot – die voortdurend gekweld werd door ruzies, onmogelijke bondgenoten en een land vol trauma’s. Ze ontvangt me in zijn voormalige campagne-hoofdkantoor. We spreken over de toenemende druk op intellectuelen, de taalstrijd, de spirituele kracht van Oekraïne en de toekomst – die in de handen van Europa ligt. Morgen meer daarover. Nabij het kantoor wordt gebouwd; de omgeving werd verwoest door een bom. Moordaanslag nummer twee -waarbij haar man vergiftigd werd- wordt onder de nieuwe regering zoetjesaan in de doofpot gestopt.

Vol

"Ga terug naar je dorp!" In een razend tempo zuigt deze metropool het platteland van Oekraïne leeg. Kyiv telt officieel drie miljoen inwoners, maar in werkelijkheid zijn het er minstens twee keer zoveel. Dasha kan er razend van worden. "Neem een flinke aanloop en beuk jezelf zo hard mogelijk de marshrutka in. Kleine kans dat je mee kunt. Onlangs hebben ze op het treinstation zelfs 'pushers' ingezet: een soort uitsmijters die zoveel mogelijk mensen de trein inwerken." Zelf probeer ik ’s middags de metro te nemen: onmogelijk. Ik stap in een taxi. In de urenlange file – op één van de zeven heuvelen van de stad – kijk ik verbijsterd naar de eindeloze hoogbouw op de oost-oever van de Dnjepr. Sommige steden zijn te groot en te vol.

Genezen 2

Vervolg: ..Haar dochter die ze niet volgens haar cultuur en geloof kon opvoeden, omdat je dan naar Siberië werd gestuurd. Het pensioen van slechts 8 roebel, dus maar pruimen en kersen verkopen in de stad. Urenlang lopen naar het station, met zeventig kilo fruit op de rug. De dagenlange treinreis in een goederenwagon, naar Sint-Petersburg. Om erachter te komen dat al het fruit verrot was en met lege handen terug te keren… En nu..? De Slowaakse TV laat haar zien dat een handvol kilometers verderop – in Europa – de mensen wel medicijnen krijgen. Haar been ligt vreemd scheef onder haar lichaam. Het brak twee jaar geleden, maar wie heeft hier nou geld om naar de dokter te gaan? Olena leeft nog, is 88 jaar. Waar zij sprak en sprak en sprak, gingen wij er langzaam aan kapot...

Genezen 1

Het project 'De geschiedenis genezen'. Deze vrouw hield nooit meer op… De oorlog. De bevriende joodse familie die werd afgeschoten. De echtgenoot die ze vond, ondanks dat er amper mannen over waren. De Russische kogel die in zijn been bleef zitten. De schamele uitkering die hij kreeg van het Hongaarse leger, die de Russen hem weer afnamen: hij had immers tegen de Russen gevochten? De vreselijke Kolchoz. Haar dubbele werktijden omdat haar vader invalide was – ze werkte in zijn plaats. Iedere dag van 6 uur ’s ochtends tot 9 uur ’s avonds, en dan het huishouden. Slaaptekort, jarenlang maar 3 uur per nacht. De groente die ze zelf verbouwden werd ze afgenomen, net als de landbouwwerktuigen - en ook de koe, die zo aan hun gewend was dat ze stierf…

Roethenen

Natalia kleedt zich in het zwart, want ze is nog in de rouw: haar vader is onlangs overleden. Dankzij hem weten de mensen in het dorpje Lokhove (Trans-Karpaten) nog wie ze zijn: Roethenen. En dankzij hem kan Natalia deze foto van haar grootmoeder aan ons laten zien. Haar vader bewaarde stiekem het archief van de eeuwenoude Roetheense dorpscultuur: boeken, taalschriften en voorwerpen. Als de communisten erachter waren gekomen was ook hij gedeporteerd, zoals de meeste Roethenen. Hun cultuur was immers "staatsgevaarlijk". Nu leren de kinderen van Lokhove weer iedere zondag Roetheens – een Slavische taal met Duitse en Tsjechische invloeden. Doordeweeks kan dat niet, want officieel wordt hun taal nog steeds niet erkend.