Vanuit Kraków bezien (1)

Ik was onlangs in een heel oud ziekenhuis in Lviv. Het was een gebouw uit het jaar 1900, de Oostenrijkse periode - de tijd van Sigmund Freud, vooruitgang en goede zorg voor patiënten. Iemand vertelde me dat ze hadden geprobeerd of de antieke sleutels nog passen op de deuren in eenzelfde ziekenhuis in Kraków. En zowaar! De ziekenhuizen vielen honderd jaar geleden namelijk onder dezelfde koepel. Beide steden lagen in dezelfde provincie, het Oostenrijkse ‘Kroonland’ Galicië. Het lot van de geschiedenis dreef Kraków en Lwów telkens bijeen en uit elkaar. Kraków is nu een moderne Poolse metropool met zakenleven en toerisme. Lviv is afgegleden tot een provinciestad, en ligt in een ander continent. Zelden was de muur tussen de Kraków en Lwów hoger dan nu.

Hotel Krystyna

Hoe langer je er verblijft, hoe lager de prijs per nacht. Hotel Krystyna zit vol geheime kamers, zalen en hokjes. Lukraak open je een van de eikenhouten deuren en plots ben je in weer een andere zijvleugel of eetzaal. Uit een van de ruimtes komt een gedempt kaatsend geluid; wordt daar gebiljart? Uit een andere kamer slofte een heer in badjas naar buiten; een sauna of zwembad? In een van de lange gangen hangt de geur van verse sigarenrook; een rookkamer? De portier, de receptioniste en de barvrouw wijzen je vriendelijk de gangbare wegen. Verder doen zij er discreet het zwijgen toe. Maar ze doen ook geen enkele deur op slot. Alsof ze je binnen willen lokken in hun koninkrijk van geheimen. Als je hier nog langer verblijft, wordt de prijs zo laag dat je er voor altijd zal moeten verblijven.

Heimwee

Wrocław is een heimweestad, misschien nog wel meer dan Lviv. Veel oude mensen die in Duitsland wonen hebben heimwee naar Wrocław - hun Heimat Breslau. Veel oude mensen die in Wrocław wonen hebben heimwee naar Lwów. Maar heimwee slijt. Het is steeds meer een geconstateerd soort heimwee geworden. “Jazeker, mijn grootouders kwamen ook uit het oosten,” stelde de student die ik zojuist tegenkwam nuchter vast. Voor jonge mensen in Wrocław is heimwee de gewoonste zaak van de wereld. Voor hen komt er een ander soort heimwee voor in de plaats: heimwee naar het westen. Daar kun je namelijk geld verdienen. Zelf had ik heimwee naar een heimwee-vrij Europa, zoals dat misschien ooit bestond en vanmiddag op het Marktplein weer even bestond. LUISTER

Bedrijvigheid

In een foto kun je al zoveel zien. Wat een bedrijvigheid, hier aan de centrale Nowy Świat in Wrocław. En dat in de vroege ochtend. Aan de Svobody in Lviv vind je nooit zoveel dynamische beweging, zelfs niet tijdens spitsuur. In Wrocław begeeft men zich energiek per snelle, comfortabele bus, auto of tram naar het werk; in Lviv prop je je in een rammelende marshrutka áls je al werk hebt. Wrocław heeft parkeergarages; Lviv geen enkele. In Wrocław wordt ‘gewoon’ de Metro uitgedeeld. Tenslotte moet iedereen altijd van alles op de hoogte zijn, want informatie is business. In Lviv is geen business, dus kun je het nieuws ook volgende week wel lezen. Ik krijg opeens haast. Even m’n snelle schoenen aantrekken, m’n haar in een blits kapsel en hup! Ook naar buiten.

Stempeltje

Voor ons in het wachtrijtje stond een Duitser zonder stempeltje in z’n paspoort. En dus was het hommeles. Hij stond al zeven uur bij dat rothokje, met het bevrijdende “Rzeczpospolita” pal voor z’n neus. Als je eruit gaat moet je er toch ook in zijn gekomen? Oekraiense logica die ditmaal klopt. Niet alleen het stempeltje maar ook de duur van voor een toeristenverblijf wordt tegenwoordig strikt gehandhaafd. Dat is voor veel Nederlanders een groot probleem. Bijvoorbeeld voor ontwikkelingswerkers, boeren en reisbegeleiders die voorheen even heen en weer de grens over wipten om de ‘nieuwe drie maanden’ in te laten gaan. Oekraïne begint wat dat betreft steeds meer op Europa te lijken. Die Duitser staat er waarschijnlijk nog. Foto: het naderen van de grens, Hans Bijzet

Günter Grass en varkensvlees

In zijn memoires De Rokken van de Ui schrijft Günter Grass zo weldadig over het eten van varkens dat je er honger van krijgt. In het krijgsgevangenkamp - waar niets te eten is - krijgt hij les van een medegevangene, een topkok, over hoe je de wonderlijkste varkensgerechten kunt klaarmaken. Niet alleen met de hammen, de ribben en de poten worden overheerlijke gerechten bereid, ook liflafjes als tong, snuit en staart zijn ware delicatessen. Hoe lang het moet garen, snufje peper hier of daar, scheutje wijn erbij… Alleen al de fantasie over de maaltijd helpt de arme zielen tegen de knagende honger. Reken maar dat ik op de vleesmarkt van Lviv aan Grass’ kunstwerkje terugdacht. Kijk dan toch naar deze lieve vrouwtjes. Daar wil je toch worst van kopen? Niet? foto: Hans Bijzet

Czesław Miłosz, "Miłość" (1943)

Miłość to znaczy popatrzeć na siebie / Tak jak się patrzy na obce nam rzeczy / Bo jesteś tylko jedną z rzeczy wielu / A kto tak patrzy, choć sam o tym nie wie / Ze zmartwień różnych swoje serce leczy / Ptak mu i drzewo mówią: przyjacielu / Wtedy i siebie, i rzeczy chce użyć / żeby stanęły w wypełnienia łunie / To nic, że czasem nie wie, czemu służyć / Nie ten najlepiej służy, kto rozumie. Liefde betekent naar jezelf leren kijken / zoals iemand kijkt naar verre dingen / want je bent maar één van de vele dingen / En wie zo kijkt geneest zijn hart / zonder het te weten, van vele kwalen / Een vogel en een boom noemen hem: Vriend / Dan wil hij zichzelf en de dingen zo gebruiken / dat ze glanzen van rijpheid / Het heeft geen belang of hij weet wat hij dient / wie het best dient weet niet altijd waarom. foto: Hans Bijzet

Palmpasen in Horodok

Horodok is een historisch stadje. Hier overleed in 1434 Władysław II Jagiełło, de Groothertog van Litouwen. Door zijn huwelijk met prinses Jadwiga van Polen legde hij de basis voor de eeuwenlange verbintenis tussen Litouwen en Polen. Bij ons is Horodok berucht omdat we er ooit – hartje zomer, in de buurt van de slagerij – een kerel met een bloedende paardenkop in een zak voorbij zagen stiefelen. Horodok is zo’n stadje waar de tijd alleen door de hoofdstraat voorbij raast, zonder op of om te kijken. Terwijl het prachtig ligt aan een aantal grote meren. Vandaag vierden de mensen in Horodok Palmpasen, omdat Oekraïne de oosterse kalender volgt. Bij de kerk besproeide de priester onze wilgenbundeltjes met gewijd water.

Boodschappen (1)

Ach, die fijne winkeltjes. In Polen noemen ze het nog echt kruidenierswinkel (sklep spożywczy) of "delikatesy", in Oekraïne iets prozaïscher магазин of "produkti". Je kunt er alles kopen wat je nodig hebt. Brood, fruit, chocola, chips, worstjes, meel, aardappels of drinkwater - maar wel in kleine hoeveelheden. In het centrum van Lviv is niet eens een supermarkt; je bent aangewezen op deze kleine winkeltjes. In elk winkeltje staan wel een paar vrouwen achter de toonbank. Je tuurt eerst eens goed rond, pakt het lijstje van Moeder de Vrouw erbij en dan bestel je wat je hebben wilt. Fruit wordt ouderwets gewogen op de handmatige weegschaal en met een telraam houdt men het aantal hrivna’s bij. Het is gegarandeerd goedkoper dan de supermarkt. En je krijgt er altijd een tasje bij. на здоров'я! foto: Hans Bijzet

Zhovkva

We reden ook langs Zhovkva, de meest fotogenieke stad van west-Oekraïne. Zhovkva is geheel ommuurd en aan het centrale plein staan drie oorspronkelijke kerken, plus het kasteel waar Jan Sobieski woonde. Deze Poolse veldheer maakte in 1683 bij Wenen gehakt van de Turken, reden genoeg voor de PVV de centrale hal van het Haagse stadhuis naar hem te willen noemen. In de koepel van een van de kerken is Bandera afgebeeld, de enige kerk die ik ken waar een politicus op die manier wordt geëerd. Achter het plein, bij een levendige markt, staat ook nog een prachtige oriëntaalse synagoge in origineel oud-roze. En er is een koffietentje met het beste gebak van het land – maar die was dit keer gesloten. foto: Hans Bijzet

De Bron

West-Oekraïners geloven niet in de stad. Zij zoeken het meer op het platteland of in het bos. Zij zijn trots op gepofte kastanjes en getapte berkensap, de melk “vers van de koe” en hun onbespoten fruit. Vitaliy nam me ooit mee naar zijn Bron, het platteland van Pidhirtsi. Onze buren zijn vertrokken naar ergens ten zuiden van Lviv, waar niets is maar waar zij over een week het oosterse Pasen zullen vieren. Wij reden naar het Krekhiv Klooster. De Chef Houtzagerij joeg ons eerst zijn hof uit en wees ons vervolgens de weg naar de Bron. Aan het eind van de trappen staat een prachtige witte Maagd Maria. Straks zullen mannen, vrouwen en kinderen aan haar voeten knielen. Hun jerrycans en petflessen vullen met heilig water. Om ze vervolgens mee te zeulen, terug naar de stad. foto: Hans Bijzet

"Da's zout."

Die rotgrens. De Oekraiense douanier liep doelgericht op mijn auto af. Hij vroeg me een zijvakje van de achterklep open te maken, dat ik nog nooit gezien had. Hij greep eronder en haalde een zakje wit poeder tevoorschijn. “Wat is dat?” vroeg hij met een mengeling van verbazing en triomf in zijn stem. Ik schrok me een hoedje en bleef dus kalm. “O, da’s zout”, zei ik. Dat stond namelijk ook echt op de verpakking. Zijn collega’s stroomden toe. Enge verhalen had ik al genoeg gehoord. Ik kreeg visioenen van wachten in eenzame kamertjes, een verzegelde auto, wanhopige telefoontjes... "Proeven?" stelde ik voor. Gelukkig kwam de expert. “Ja, da’s zout. Rij maar verder.” Opgelucht reden we Oekraïne in. Wat moest dat zout daar in vredesnaam? foto: Hans Bijzet (meer: lees "reacties")

Pools Palmpasen

Palmpasen in Karol Józef Wojtyła land. De auto is onze pakezel. Bij de Lakenhal op het Mariaplein scharrelen duiven, verkopers en luie toeristen rond. Daar, in Kraków, vragen we ons af in hoeverre steden aan een rivier verschillen van steden in een bos. We vinden het antwoord niet. Ergens bij Rabka dansen we in de laatste sneeuw. In Nowy Sącz kijken we over de rivier en koop je sigaretten. We luisteren naar Ben Howard en analyseren de bonte stoet reclameborden langs de weg. Op de weg naar Przemyśl gaat de houtkachel aan. Scherpe haarspeldbochten nemen ons bij verrassing de hoogte in. We rijden door, totdat de bomen en huizen zwart afsteken tegen de donkerblauwe lucht, als schaduwen van onze verbeelding. Er is een grens. foto: Hans Bijzet (Nowy Sącz)

Stepan Bandera (3)

Held werd geboren in een arme Grieks-katholieke familie in de buurt van Lviv. Zijn vader was de priester van het dorp, en ook zijn moeder was diepgelovig. Vlak nadat zij overleed aan TBC ging hij op zijn veertiende bij de padvinders. Held was ambitieus en wilde studeren. Maar de Poolse autoriteiten stonden dat niet toe voor Oekraïners. Held was woedend en werd leider van een beweging die onafhankelijkheid nastreefde. Zijn rol werd belangrijk als aanvoerder van de strijders tegen de allergrootste vijand: Stalin. De komst van het nazi-leger in 1941 betekende een bevrijding. Maar ook een mogelijke belofte: een eigen staat. Weg van het slavenbestaan, onafhankelijkheid! Ten koste van alles. (wordt vervolgd)

Stepan Bandera (2)

In 2010 riep de 'Oranje' president Viktor Joesjtsjenko Stepan Bandera uit tot nationale held. Dit tot afgrijzen van veel Oekraïners, met name in het midden en oosten van het land. Ook Polen en Israël reageerden verontwaardigd. Maar voor veel gewone mensen in Lviv kon de president niet meer stuk – Bandera vocht immers tegen de Duivel zelf, Joseph Stalin! Toch maken ook veel Lviviany zich bezorgd om zijn verering. Na de mislukte Oranje Revolutie lijken radicale tendensen onder de bevolking te zijn versterkt. Nationalistische politici wijzen graag naar hun held uit het verleden. Toch is Bandera sinds kort weer 'held-af': de allereerste maatregel die de huidige president Janoekovitsj nam, was het besluit van zijn voorganger vernietigen.

Stepan Bandera (1)

Naar verluidt was Lviv de stad waar begin jaren '90 het standbeeld van Lenin voor het eerst werd neergehaald. Maar er is een ander beeld voor in de plaats gekomen. Stepan Bandera staat erbij als een staatsman, maar volgens velen was hij in werkelijkheid een struikrover. De Polen haten hem omdat hij flink heeft huisgehouden in de (toenmalig Poolse) regio Wolhynië, de Russen vinden hem een enge nationalist: Bandera's belangrijkste vijand was namelijk de Sovjet-Unie – en de Joden vinden hem een fascist omdat hij om pragmatische redenen samenwerkte met de nazi’s. Hier in Lviv is hij voor velen een held, hoewel even zovelen hem verafschuwen. Het standbeeld is in elk geval te groot. Toch gaan jongeren graag met Bandera op de foto.

Rand of centrum?

Hoe verder je naar het oosten reist, hoe slechter de wegen. Die zekerheid zit diep in ons verankerd. Wie naar Lviv reist, vraagt zich op zeker moment af of er nog wel een weg bestaat… Maar dan komt de verrassing. Als je Lviv gepasseerd bent, worden de wegen namelijk langzaamaan beter! Sterker nog, eenmaal in de hoofdstad Kyiv gearriveerd, ontdek je dat men 360 graden andersom denkt; hoe verder je naar het westen rijdt, hoe slechter de wegen. En dat is ook zo. Vanuit Moskou en Kyiv bekeken is Lviv de absolute provincie. En vanuit west-Europa geredeneerd is Lviv aan de andere kant van het eind van de wereld. Is Lviv nu de rand, of het absolute centrum van Europa...? foto: Pidvolochysk, ooit het grensstation tussen Oostenrijk-Hongarije (west) en Tsaristisch Rusland (oost)

Lwów en de Polen (4)

Polen met heimwee. “Lwów? To nasze miasto! - onze stad!” Ik was weleens voorbij de stad gereden, op weg van de Krim naar huis of van Kraków naar Odessa. Het viel me op dat het westen van Oekraïne groener was dan de oostelijke steppen en vlakten – waar je je op z’n best een Kozak op een paard kon voorstellen. De omgeving van Lviv had droomdorpjes, Chagall, een gans op het dak, iets lieflijks. Toen de Polen ook nog bleven benadrukken dat Lwów ver en gevaarlijk was, ben ik er maar eens gaan kijken. Ik kwam geen Pool tegen. Alleen Europese architectuur, armoede en Oekraïners. Die geen van allen grootouders hadden die in deze stad geboren waren. Maar wat zou het? Ze waren vriendelijk. Hadden geen tijd voor heimwee. Repareerden de wegen in hun stad. Hun stad. meer

Lwów en de Polen (3)

Met een simpele pennenstreek werd Polen door de toenmalige wereldleiders – Roosevelt, Churchill en Stalin – naar het westen verschoven. Ten nadele van verliezer Duitsland, ten voordele van de zegevierende Sovjet-Unie. Een immense volksverhuizing volgde. Honderdduizenden Polen werden verdreven. Tot deze week heb ik altijd het idee gehad dat dit een redelijk georganiseerde deportatie was, ondanks de krankzinnige massaliteit. Maar de oude Pool Zbigniew (1933) ontnam me alle illusies. “Het was een vlucht. Het monster Stalin kwam weer terug. Drie jaar eerder had hij vreselijk huisgehouden in Lwów. We werden voor een helse keuze gesteld: naar een werkkamp in Kazachstan of Siberië te worden gestuurd, of maken dat je wegkwam - naar het 'nieuwe Polen' in het westen, waar niemand ooit geweest was.” meer

Schilderen is het

Sluit je ogen, dan zie je Bohodar schilderen. Al die kleuren! Zijn vingertoppen tasten als penselen langs de snaren. Groene flanken van Karpatenheuvels verschijnen. Het is alsof je het water van de beek hoort klateren en de koele bries van het voorjaar voelen kunt. De akkers en landerijen zijn nog leeg, de zon reflecteert in de zwarte aarde… Heel even durft Bohodar te zinspelen op die zwoele augustusmaand, als de korenhalmen zullen wuiven en de vrouwen hun mouwen zullen opstropen. Dan besef je plotseling dat Bohodar dit 25 jaar geleden niet had gemogen – alleen stiekem, zachtjes in het achterhuis. Nu mag het! Als het schilderij af is, houdt hij zijn arm tegen de snaren, om teder het geluid te smoren. Herademt weer… Ja, schilderen is het. Luister maar.

Was will das Weib? (3)

Kees: Ze verdient 180 euro per maand. Is ze dan arm? Ik: Da´s hier een gemiddeld salaris. Maar ze werkt zes dagen per week tien uur per dag! Kan kloppen ja, hard werken voor weinig... Worden smartphones veel gebruikt? Een jaar geleden kende ik niemand met zo'n ding. Nu nog niet, maar het stikt van de reclame voor de GalaxyS2; ze zijn duurder dan in Nederland. Ze woont op 3 kamers met haar ouders, is dat klein? Niet slecht, een vriend van me woont op 2 kamers met twee kinderen en twee (schoon)ouders erbij. Is 34 jaar te oud om te trouwen in Oekraïne? Hm, in deze regio moet je rond je 25ste toch wel man en kind hebben - ze zijn bang dat je anders 'overblijft'. Kan ik straks goed leven met mijn pensioen van 1200 euro in Oekraine? Jazeker! volg de serie

Opgetild uit het stof

Je was moe omdat je pas in de vroege ochtend thuis kwam. Maar ik nam je mee. Omdat ik wist dat ik de smalle, koude trap omhoog gemakkelijk zou vinden. Dat ook jij vriendelijk verwelkomd zou worden, op het ruime balkon boven de ingang van de Soli Deo Gloria Kerk. Daar zaten we samen, neergehurkt op lage bankjes. Tussen onze benen scharrelden de kinderen van de koorleden rond. Tijdens de kerkdienst liepen de zangers in en uit, vertelden elkaar het laatste nieuws en af en toe zelfs een sterke grap. Het maakte niets uit, want het Ritueel ging toch wel verder - daar ergens ver beneden. Onverstoorbaar en krachtig, als het leven zelf. Dat toch wel verder gaat, ook zonder ons als het moet. Luister, we zijn al opgetild uit het stof.

Saluut aan een prille liefde

Hans was jong en eigenwijs. Hij weigerde te tekenen voor de overgave in mei 1940. En dus werd hij als krijgsgevangene vastgehouden door de Duitsers, in een kamp hier verderop. Maar Hans ontsnapte. En liep stomtoevallig een schone Oekraïense tegen het lijf. Ze heette Olga en was ook op drift. Liefde op het eerste gezicht! Al snel besloten ze te trouwen, ergens diep in de bossen rond Lemberg. Maar enkele maanden na het huwelijk werd een toevallige verwonding Hans noodlottig. Op 17 september 1944 overleed hij, 27 jaar oud. Hij verdiende een rustplaats op Lychakivsky, tussen de Poolse praalgraven. Decennialang onderhield weduwe Olga liefdevol zijn graf. Nu ook zij overleden is, komt er elk jaar een groep Hollanders. Samen brachten we een saluut. Aan Hans, aan Olga. Maar vooral aan hun prille liefde. meer info

Lwów en de Polen (2)

De nieuwe heerschappij van de Polen over Lwów duurde maar kort, twintig jaar om precies te zijn. In 1939 gooiden Hitler en Stalin het op een akkoordje. Ze verdeelden Polen onder elkaar, waardoor Lwów in de Sovjet-Unie kwam te liggen. De rapen waren gaar, met name voor de Poolse intelligentsia, die massaal naar de Goelag werden gestuurd. Anderhalf jaar later schond Duitsland de afspraak met de Sovjet-Unie en kwam het nazi-leger de stad binnen gemarcheerd. Sommige Oekraïners onthaalden hen als bevrijders; zij stonden onder constante druk van de Polen maar vreesden vooral de Russen. Voor de Polen bracht de Tweede Wereldoorlog niet alleen een nieuwe vijandige bezetting, maar uiteindelijk een veel groter drama: massale verdrijving. meer

Lwów en de Polen (1)

Vandaag deed ik een interview bij het reusachtige monument voor de Orlęta Lwowskie (de Adelaarsjongen van Lwów). Met de Eerste Wereldoorlog stortte het Weense Keizerrijk in; het begin van de ellende in Lemberg. Er ontstond een burgeroorlog tussen de Oekraïners en de Polen, die beiden kans zagen een eigen staat te stichten. Omdat de Polen in 'buitenlandse' legers vochten, verdedigden Poolse studenten en tieners de stad tegen de Oekraïense 'guerrilla'. Men vocht van huis tot huis. Uiteindelijk kozen de Fransen en Amerikanen partij voor de Polen. Lwów, waar de Polen in de Habsburgse tijd al de grootste bevolkingsgroep vormden, werd de oostelijke metropool van het nationalistische Polen van Maarschalk Piłsudski. (afbeelding: schilderij Wojciech Kossak, wikipedia) meer

Straatnamen

De geschiedenis van Lviv / Lwów / Lvov / Lemberg laat zich vertellen aan de hand van de straatnamen. De centrale Prospekt Svobody heette in de Habsburgse tijd de Karol Ludwikstraat, in de Poolse tijd de Legionów. Onder de Russen werd het de 1 Travnja (1 Mei), daarna opnieuw korte tijd de Legionów. Tijdens de Tweede Wereldoorlog de Adolf Hitlerring, onder de Sovjet-overheersing achtereenvolgens de Legioniv (Oekraïens voor Legionów), opnieuw de 1 Travnja en dan decennialang de Lenin Boulevard; de tijd dat het plichtmatige Leninbeeld voor de Opera stond. En vanaf 1991 dus de Vrijheid Boulevard. Als je 100 jaar oud bent kun je dus in negen verschillende straten hebben gewoond zonder één keer te zijn verhuisd. Foto: Grigoriy Prystay

Bijna vrij !

Het rook naar zweet en smeergeld in de krappe zittingszaal van het Hof van Beroep. In de stalen kooi zaten zes Oekraïners en... een Nederlander. Vanwege het bezit van 6,36 gram hasj + wat pillen zit hij al ruim anderhalf jaar gevangen. Zijn celgenoten slaan telkens zijn geblesseerde hand kapot om geld van hem los te krijgen. Het was misgegaan toen zijn vrouw en zoontje omkwamen bij een bombardement in zijn geboorteland Irak – terwijl hij juist een verblijfsvergunning voor hen had gekregen. Met zijn uitkering en zijn oorlogstrauma maakte hij reizen naar Oekraïne, omdat de vrouwen hier mooi zijn. Toen de rechter eindelijk weer binnen kwam, bleek dat hij nog maar drie maanden in plaats van drie jaar hoeft te zitten. Bijna vrij!

Oude Zielen

Zondag, Prospekt Svobody. Ik weet precies hoe de avond zal verlopen. De verhitte gesprekken over de keuze tussen oost en west, over de liefde en het leven zullen verstommen. Dan pas komen de oude vrouwen toegestrompeld. Gezamenlijk zullen zij een kring maken en een lied aanheffen. Als je goed kijkt en luistert, zul je ervaren dat hun in beton gegoten wijsheid vloeibaar wordt; een schijnbaar natuurkundig proces dat alleen in deze stad plaatsvindt. Omdat zij als geen ander het besef in zich dragen dat zij van elders komen, en erkennen dat de stenen en de gevels sterker zijn dan zij. Pas als zij op deze manier vrede hebben gesloten met de stad, gaan zij kromgebogen voorwaarts over Lembergs' kasseien. "Totdat de deuren naar de straat worden gesloten. En het lied versterft."

Rokjesdag?

Rokjesdag in Oekraïne. Tenminste, de allereerste lentedag. 22 graden Celsius. Kom op mensen, waar zijn de blote benen? Wie durft als eerste z’n zoon of dochter de muts van het hoofd te trekken? Men werpt schielijke blikken naar elkaar. Eerst maar eens checken of de buren nog in leven zijn. Jawel, zij hangt de winterkleding buiten. En hij gaat met een mattenklopper de inboedel te lijf. Maar rokjes zijn er nog niet. Alsof men het nog niet echt geloven kan... Misschien komt het omdat de Echte Oekraïense Lente nog ver weg is. Zelfs ’s lands meest befaamde rokje zit in een koude cel. Wie durft als eerste de mattenklopper door de politiek te halen? – Eerst maar eens een Львівське. Want nergens zeggen ze zo ontroerend mooi "na zdorov'ja" als hier.

De Joden van Lemberg (2)

Vandaag had fotograaf Grigoriy zijn meest bizarre opdracht ooit. Lege plekken fotograferen. Een speeltuin, een markt, een parkeerplaats. Waar ooit de 45 synagogen van Lemberg stonden, zijn nu alleen nog maar lege plekken. Om de armzalige resten van de Gouden Roos Synagoge (ooit een van de meest beroemde gebedshuizen van Europa, gebouwd in 1583) op de foto te zetten, moest Grigoriy deze truck opklimmen – met gevaar voor eigen leven. Iets verderop, bij de enige synagoge van Lviv die nog overeind staat, was een stokoud mannetje de stoep aan het vegen. Hij liet ons toe even binnen een kijkje te nemen, als we tenminste ons hoofd zouden bedekken. Niet zozeer uit eerbied, naar later bleek, maar vanwege de mogelijkheid van neerdwarrelend gruis of vallende brokstukken. boek

Al wachtend

Wachten heeft met eerbied te maken. Niets gaat zomaar, je moet er minstens een tijdje op wachten. Hoe langer je ergens op wacht, hoe meer eerbied je hebt voor hetgeen waarop je wacht. Vandaag wachtte ik twee uur, aan de voeten van Koning Danilo. Daar wachtten meer mensen. Soms ontmoetten onze blikken elkaar, maar meestal keken we rond. Er waggelde een man met gekke groene strepen in zijn gezicht voorbij, die obsessief naar de gevels tuurde. In de verte kuste een jonge vrouw met een hoofddoek een groot kruis (omdat Jezus te hoog hing). De taxichauffeur wachtte op klanten zonder zijn motor uit te zetten. Het icoontje aan zijn achteruitkijkspiegel slingerde zachtjes heen en weer, heen en weer... En omdat voorbijgangers Koning Danilo graag fotograferen, sta ik op de foto. Al wachtend.

Negen keer

In een eeuw tijd veranderde de stad negen (NEGEN) keer van regime. Even op een rijtje zetten hoor: tot 1914: Lemberg (hoofdstad Oostenrijks-Hongaarse kroonland Galicië) 1914 tot 1915: Lvov (door de tsaar bezette stad) 1915 tot 1918: Lemberg (Oostenrijk-Hongarije) 1918: Lviv (West-Oekraïense Volksrepubliek), 1918 tot 1939: Lwów (herrezen Republiek Polen), 1939 tot 1941: Lviv (Oekraïense Socialistische Sovjet Republiek), 1941 tot 1944: Lemberg (Generalgouvernement Nazi’s), 1944 tot 1991: Lvov (Oekraïense Socialistische Sovjet Republiek), 1991 tot … : Lviv (onafhankelijke staat Oekraïne) (met dank aan Jan Paul Hinrichs, Lemberg-Lwów-Lviv (Bas Lubberhuizen, 2008)

Ontwikkelingsland

In wat voor land wordt eigenlijk een EK Voetbal georganiseerd? Oekraïne is een land waar de belangrijkste oppositieleidster in de gevangenis zit. Een land dat tussen Congo en Tajikistan staat op de beruchte ‘corruptie perceptie index’ van Transparency International. Een land dat blijft twijfelen – of slim onderhandelt? – tussen een douane-unie met Poetin of met Brussel. Een land waarbij een Oranje Revolutie mislukte omdat men geen idee had van democratie. Maar ook… een land waar ruimte is. Echte natuur. Waar je lekker kunt eten. Waar mensen gastvrij zijn. Waar uitstekend Europees gevoetbald wordt door Metallurg Donetsk, Metalist Charkov en Dynamo Kiev. Waar in no-time prachtige stadions uit de grond gestampt zijn. En waar dus nog veel meer te ontwikkelen valt. Landbouw! Arbeidspotentieel! Toerisme!

De Joden van Lemberg (1)

De zon doet de Opera oplichten als een Weense diamant. Voor de klaterende fontein wordt geposeerd. Vrolijke bevelen klinken, er wordt gewuifd, camera’s klikken. Je snuift flarden van bekende geuren op – koffie, suikerspin en versgebakken broodjes. Je blik glijdt over de karakteristieke Europese gevels. Gotiek en barok, classicisme en Jugendstil, het is allemaal rijkelijk voorhanden. Even verderop ligt het Middeleeuwse stadsplein, met haar Midden-Europese koopmanshuizen. Een overzichtelijke en knusse plek, met terrassen en nostalgische straatlantarens. In de vijver, aan de voeten van Godin Diana, zoeken straatjongens naar muntjes, erin geworpen door de reiziger, op zoek naar geluk. (Uit: De Joden van Lemberg, verschijnt mei 2012, H. Zorgdrager, D. Prak en M. Driebergen)

Jouw lach

Jouw lach beschermt me. Tegen de kou. Tegen de scheuren in het asfalt, de uitlaatgassen. Tegen de lege flessen in de berm, tegen de dronkenlap op straat. Tegen de heroïnespuiten op de stoep. Tegen de oude vrouw die kromgebogen in mijn vuilnis graait... Jouw lach beschermt me. Tegen al de gruwelverhalen over het Janowska concentratiekamp, hier zo tastbaar dichtbij. Tegen het prikkeldraad, de goederenwagons, de stapels lijken in het zand... Tegen de Sovjetterreur, tegen de onzekerheid, tegen de angst en het wegkijken... Jouw lach breekt door alles heen. Jouw lach laat me alles vergeten. Laat me vooruit kijken. Want er zit een toekomst vol beloften... In jouw lach.

Was will das Weib? (2)

Eindelijk was het dan zover. Ik ontmoette haar voor de deur van de Opera. Vriendelijk, grote bruine ogen, spreekt haar talen. We keuvelden wat over Kees, die aardige Zeeuw. En over Nederlands leren. Maar toen bleek dat ik met lege handen kwam, sloeg haar humeur om. Ik legde uit dat er iets misgegaan was met de levering van de smartphone, ze moest nog een week geduld hebben. Maar ze luisterde al niet meer. Beledigd beende ze weg, nam de lieve woorden voor Kees met zich mee… Wat nu? Spoedoverleg met het hoofdkwartier in Zeeland. Een simpele Nokia dan maar? Zodat ze in elk geval met Kees kon bellen. Hup, ik in een taxi achter haar aan, haalde haar in, drukte het toestel in haar handen… Maar zojuist kreeg ik een SMS. Of ze de telefoon terug mag geven. Ze wil Kees zijn smartphone. Nu. volg de serie

Lviv telt af

Zie je de klok? Lviv telt af. Over 94 dagen, 2 uur, 9 minuten en 54 seconden barst het EK Voetbal los. De tegenstanders van Nederland spelen in Lviv. De Duitsers, Denen en Portugezen worden ontvangen in een glazen passagierspaleis. Blinkende EK-bussen -met UEFA logo- brengen hen naar de eveneens gloednieuwe Arena (35.000 zitplaatsen). De wegen zijn in orde, hotels volgeboekt, café’s hebben het bier koud gezet, nachtclubs zijn hard op zoek naar personeel en de politie spreekt nog geen woord engels. Prognose: de Portugezen en de Duitsers houden elkaar op 0-0, de Denen scoren in Lviv en in de hel van Kharkiv wint Nederland… eh… alles. Dan stijgt mijn waarde ook een beetje. Al moet ik dan weg uit Lviv, want na drie poulewedstrijden is het feest hier alweer voorbij. давай!

Krokussen in de Kaukasus

De Kaukasus Straat ligt in een typische Oekraïense stadswijk: rommelig en divers. Er zijn reusachtige villa´s (die nooit afgebouwd zijn) met grote tuinen. Maar ook armetierige depri-flatjes, waar het wasgoed stijf in de vrieskou hangt. Tussen de woonhuizen het gebruikelijke Sovjetbeton; gescheurd asfalt, een fabriekspijp, roest en stof. Maar ook een speeltuintje waar kleine jongens spelen. In het winkelcentrum is alles te koop. Op de stoep scharrelen boerenvrouwtjes met verse melk en boter hun kostje bij elkaar. Uitgeharde sneeuwhopen getuigen nog van de strenge winter. Die de buren overleefd hebben. En wij komen onze kopjes boven de grond steken – als krokussen uit de winterslaap.

Was will das Weib? (1)

Naar Lviv. Eigenlijk doe ik het voor Kees. Hij heeft me vooruit gestuurd. Hij wil in de zomer zelf komen, maar hij aarzelt nog. De reis is lang en wie weet wordt hij beduveld. En dus ga ik eerst voorzichtig poolshoogte nemen. Heb ik stroopwafels voor haar ingeslagen. Een goeie telefoon. Wat geld. Allemaal voor haar… Kees is een Zeeuw. Zijn vriend heeft een schone Oekraïense aan de haak geslagen, en dat wil hij ook wel. Via internet kregen ze contact, en sindsdien laat ze hem niet meer los. Maar hij weet nog zo weinig over haar. Ja, dat ze in Lviv woont. Dat ze weleens in Nederland geweest is en dat ze Nederland prachtig vond. Dat ze Nederlands probeert te leren, en dat Kees haar een leuke man lijkt. volg de serie

Training in medemenselijkheid

Oekraïne en Polen organiseren in juni samen het EK Voetbal, maar de verschillen tussen de twee landen worden almaar groter. Neem de gezondheidszorg. In Polen voldoet de zorg steeds meer aan de Europese standaarden. Maar in Oekraïne is de toestand tenhemelschreiend. Bijvoorbeeld in de psychiatrie. Artsen malen niet om patiënten en verpleegkundigen hebben geen idee hoe je hen op de juiste manier behandelt. Het ontbreekt patiënten aan bezigheid en de juiste therapieën. Hoe komt dit? En hoe krijg je goedwillende verpleegkundigen en artsen op het goede spoor? Lees mijn artikel van deze maand in Psy over de Sovjetmentaliteit in de zorg. Op Nederlands initiatief trainen Polen hun Oekraïense collega's in compassie en menselijkheid.

Teveel mens...

Wisława danste haar woorden. Sluit je ogen, dan hoor je haar weer. Oer-Poolse zangerige lispelklanken zwieren door een bloemenwei. Soms aarzelt ze eventjes, als haar hakken langs het gesteente krassen. Maar algauw huppelt ze verder, in cadans. Langs de rivier, door de groene heuvels ten zuiden van Kraków... Totdat de werkelijkheid haar klauwen uitstrekt. De angst de stem toeknijpt. Nee, het zijn niet de oorlogen, de martelingen of de concentratiekampen. Ook niet de machtsbeluste politici met refreinen van haat. De grootste vrees zit ‘m in het Moment. Die ene keer, dat je de werkelijkheid dacht aan te raken. Je probeerde door te dringen in de natuur, maar je was teveel mens... Wisława is niet meer. Maar de verschrikkingen blijven. Zie haar zingen. Dans!

Via Regia

In Wrocław zag ik Duitse en Nederlandse Middeleeuwse boeken die daar al eeuwenlang zijn en nu door Polen worden beheerd. Ik hoorde over Poolse manuscripten die nu door Oekraïners worden bestudeerd. En over de verspreiding van cultuur, kennis en handel over de Via Regia: de middeleeuwse snelweg van het Oekraïense Kyiv naar Santiago de Compostela – via Lwów, Breslau en… Görlitz. Samen met Pedro wandelde ik erlangs. Hij toonde me het oudste Renaissance bouwwerk van Duitsland (foto). De 15e eeuwse Hongaarse koning Corvinus bracht de rijke renaissance architectuur vanuit zuid-Europa naar het 'barbaarse' noorden. Europa is een sedimentenpakket van verhalen en geschiedenissen. Je kunt erin graven, er rijke schatten uit opdiepen.

Verwerkt

Breslau dus. De oost-Polen uit Lwów maakten er Wrocław van. Waar ik in Lwów sommige vragen nog niet eens kan stellen, zijn hier in Wrocław alle scenario’s allang bediscussieerd. Lwów terug bij Polen? Patriotten opperen het soms, maar professoren en politici benadrukken dat de huidige status quo garantie is voor vrede. “En we weten hier hoe kostbaar vrede is”. Souvenirshops adverteren zelfs met de naam Breslau, Duitse monumenten worden opgepoetst en men werkt zich vooral uit de naad. Alle recht om trots te zijn op zo’n stad, een flinke Kerstboom op te tuigen en de herinnering aan Lwów een feest te laten zijn. Alleen klinken de kerstliedjes ietwat uitheems… Grootmoeder zong ze ooit voor, 600 kilometer naar het oosten. Als ze zong, danste haar linkerhand altijd mee…

Paleis Europa

Zal ik een van je koffers dragen? Voorzichtig, het plaveisel is hier al zeker zestig jaar stuk. Hier heb je zalf, om op je blaren te smeren. En medicijnen, tegen maagzweer. Alleen tegen de heimwee heb ik niets. Mijn kinderen hebben er geen last van. Ze zijn niet bezig met het verleden, hun leven neemt een hoge vlucht. Maar wat weten zij van de wereld? Ginds bouwen ze een Paleis waar we heen mogen vluchten. Een ingewikkeld bouwwerk met valkuilen, dwaalwegen en onverwachte verbindingen. Ze noemen het “Europa” en het heeft als motto “In verscheidenheid verenigd”. Soms denk ik weleens dat het een naïef project is. Maar in elk geval is er tijdelijk warme soep te krijgen. We zijn er bijna…

Panorama

Wrocław dus. Of Breslau... Toen ik hier voor het eerst kwam, raakte ik in de war. Typisch Duitse architectuur maar een oost-Poolse rommeligheid. ‘t Is het lot van de geschiedenis. De Duitsers kom je nog slechts vermomd als 'heimattoerist' tegen. De Polen sleepten hun complete hebben en houden hiernaartoe. Zo ook hun eigen "Panorama Mesdag" afkomstig uit 'mijn' Stryjski Park in Lwów! Op dit wereldberoemde schilderij (15 bij 140 meter) wordt de Poolse overwinning op de Russen bij Racławice (4 April 1794) afgebeeld. Uiteindelijk verloren de Polen de oorlog, maar de herinnering aan de slag hielp hen door 150 jaar overheersing heen. Pas in 1985 gaven de Russen toestemming het weer op te bouwen. Sindsdien bezochten zeven miljoen mensen het Panorama, waaronder Koningin Beatrix.

Ommetje

Telkens als ik denk dat ik je verbannen heb uit mijn gedachten, breek je door de muren en de vloeren heen. Dan wandel je plotseling naast me over straat. Waar ik ook ga, je geest waart door de gebouwen, langs het spoorviaduct en de Filharmonie. Doordeweeks fluister je me toe dat ik de geschiedenis niet kan vergeten. Op stille zondagen hoor ik je stem luid en dichtbij. Alsof je bij me aan tafel zit - aan jóúw tafel, in jóúw keuken. Omdat je zelf ook ontheemd bent, weet je alles van me. Als ik vlucht voor je, vlucht ik voor mezelf - en je zou me inhalen... Heel even heb ik gedacht dat je voorgoed in het dodenrijk verdwenen was, maar je maakte er slechts een ommetje.

Görlitz

Görlitz, het uiterste oosten van Duitsland. Hier hoorde ik vandaag het verhaal van een Duitse vrouw die aan de overkant opgroeide. In 1945 rukte het Rode Leger op tot de rivier de Oder. In hun kielzog namen ze verdreven Polen mee, uit de omgevig van Lwów. Haar ouders werden gedwongen een Pools gezin op de benedenverdieping te huisvesten. Ze moesten de Polen zelfs bedienen - in hun eigen woning! Uiteindelijk moesten ze hun huis verlaten en aan de deze kant van de rivier gaan wonen. De wijk van haar kindertijd kreeg de naam Zgorzelec en ligt nu in Polen. Pas nu kan ze weer ongehinderd naar de overkant lopen, zonder dat ze een douanier tegenkomt.

Oude grenzen, nieuwe grenzen

Zoals Europese leiders nu met enkele pennenstreken Euro's redden of presidenten vervangen, zo werd in 1945 in Jalta door de toenmalige heersers Polen rücksichtslos naar het westen geschoven. Ten faveure van overwinnaar Stalin, ten koste van verliezer Duitsland. De (toen bijna uitsluitend) Poolse inwoners van Lwów pakten haastig wat schamele bezittingen bij elkaar en binnen een jaar tijd was er geen Pool meer in de stad. Velen van hen trokken achthonderd kilometer naar het westen: naar Wrocław, het toenmalige Breslau, waar de Duitsers op hun beurt werden weggezuiverd. Dit voorjaar stond ik bij de oude grens van Europa, morgen reis ik naar de nieuwe grens tussen Duitsland en Polen.

...en de Vliegende Naald

Wil je iets van Polen begrijpen? Probeer eens De Draad en de Vliegende Naald. Schrijver Gerdien Verschoor woonde jarenlang in Warschau en moet in die periode ongelofelijk veel hebben rondgezworven door de stad. Een stad die nog steeds volstaat met herdenkingsplekken, kaarsjes, bloemen – een stad die nog steeds in wederopbouw is. Alles zit erin. De bloeitijd, de totale verwoesting, de beklemming van de Sovjettijd, antisemitisme, Solidarność, de chaos en de ‘nieuwe tijd’. Het verleden uitwissen is onmogelijk... Als je zo’n boek kunt schrijven, ben je erin geslaagd heel diep in de Poolse ziel door te dringen. Dat moet je willen, maar vooral durven... BOEK

De Draad...

Pas toen begreep ik dat ik al die jaren een cruciale fout had gemaakt. Ik had je verkeerd gelezen: als een stevig ingebonden boek, beginnend bij de eerste pagina, van linksboven naar rechtsonder, bladzijde na bladzijde omslaand, met een leeslint markerend hoever ik al was. Waarom heb ik je nooit vastgepakt als een boekrol, met voorzichtige vingers, of misschien wel met witte handschoenen, alsof je een object was in een museum? Zo had ik je moeten openvouwen en pas dan had ik met lezen moeten beginnen: vanaf het eind, aandachtig terugkerend naar het verleden, mijn vingertoppen zwevend boven het weerbarstige papier.